Ganimete Cuka, bukuroshja e Tiranës që diktatura e çoi në vetëvarje, letra që la! Varja në litar me nënën më 1967

Ka histori që nuk mbeten vetëm kujtime të errëta të komunizmit shqiptar, por kthehen në plagë kolektive të një shoqërie që ende nuk ka arritur të përballet plotësisht me të shkuarën e saj.

Historia e Ganimete Cukës është një prej tyre. Një histori e dhimbshme, tronditëse, ku bukuria, krenaria, kultura dhe dinjiteti njerëzor u përplasën me brutalitetin e një regjimi që nuk falte asgjë, as prejardhjen, as mendimin ndryshe, as refuzimin për t’u nënshtruar. Emri i saj është përmendur për dekada me zë të ulët, mes frikës, legjendës urbane dhe baltës që diktatura hodhi mbi figurën e saj. Për regjimin komunist, Ganimete Cuka duhej të zhdukej jo vetëm fizikisht, por edhe moralisht. Duhej të shndërrohej në simbol “degjenerimi”, që askush të mos guxonte ta shihte si viktimë. Por koha bëri të kundërtën, e ktheu në simbol të qëndresës së heshtur të grave shqiptare ndaj poshtërimit komunist.

NJË VAJZË E ARISTOKRACISË TIRANASE

Ganimete Cuka lindi në Tiranë, në një familje të njohur tregtare, në një kohë kur kryeqyteti ruante ende frymën qytetare të familjeve të vjetra shqiptare. Ajo u rrit në një ambient kulture dhe edukimi perëndimor. Kreu studimet në Institutin Femëror “Nana Mbretneshë”, një nga institucionet më elitare të kohës, ku edukoheshin vajzat e shtresës qytetare shqiptare. Zotëronte disa gjuhë të huaja, kishte finesë europiane dhe konsiderohej një nga vajzat më elegante e më të bukura të Tiranës së viteve ’40. Por fati i saj do të ndryshonte rrënjësisht me ardhjen në pushtet të komunistëve. Regjimi i ri nisi menjëherë luftën kundër familjeve të pasura, tregtarëve, intelektualëve dhe gjithë atyre që konsideroheshin “armiq klase”. Familja Cuka u vu nën survejim të vazhdueshëm. I ati u vra kur ajo ishte në moshë të vogël dhe ishte e ëma që i rriti, së bashku me të motrën, Nexhmijen. Nexhmija, e motra, u martua me ushtarakun e lartë Rakip Kalenja, i vrarë dhe i zhdukur gjatë betejës për marrjen e Tiranës nga forcat partizane në nëntor 1944. Në vitin 1945, Ganimetja u fejua me një oficer të Misionit Anglez, por ai u detyrua të largohej brenda 24 orëve, me kërkesë të qeverisë shqiptare. Në klimën paranojake të regjimit komunist, kjo mjaftonte për ta shpallur armike. Oficeri anglez u detyrua të largohej brenda 24 orëve nga Shqipëria me urdhër të qeverisë komuniste. Ganimetja tentoi të arratisej për t’i shkuar pas, por nuk ia doli. Pak më vonë u arrestua nga Sigurimi i Shtetit.

TORTURAT DHE REFUZIMI PËR T’U NËNSHTRUAR

Në qelitë e hetuesisë së Tiranës, Ganimete Cuka provoi një nga anët më të errëta të diktaturës komuniste. U akuzua si “agjente e zbulimeve të huaja”, një akuzë standarde e kohës për këdo që kishte lidhje me Perëndimin. Ajo u torturua barbarisht. Dëshmitë e mëvonshme flasin edhe për tentativa përdhunimi nga funksionarë të Sigurimit të Shtetit. Hetuesit kërkonin me çdo kusht një pranueshmëri faji që do të justifikonte dënimin e saj publik. Por Ganimetja nuk pranoi. Në burg atë e torturuan barbarisht, ndërsa disa funksionarë të lartë të Sigurimit të Shtetit tentuan ta përdhunojnë. E mbajtën disa muaj në hetuesi, por nuk mundën ta bënin të pranonte se ishte agjente e zbulimeve të huaja, prandaj u detyruan ta lironin. Kur doli nga burgu, e lanë pa punë, që të vdiste urie. Pas muajsh të tërë torturash dhe presioni psikologjik, regjimi nuk arriti të siguronte asnjë provë kundër saj dhe u detyrua ta lironte. Por liria e saj ishte vetëm formale. Ajo mbeti nën ndjekje të vazhdueshme, e izoluar, pa të drejtë pune normale dhe e stigmatizuar publikisht. Megjithatë, nuk u përkul kurrë. Ganimete Cuka vazhdonte të shëtiste krenare në bulevardin “Zogu I”, e veshur me elegancë, duke refuzuar të tregonte frikë apo pendesë. Për regjimin, kjo ishte një sfidë më e madhe se çdo deklaratë politike. Për të mbijetuar, ajo nisi të merrej me zbukurimin e vajzave të Tiranës në ditët e martesës. Ishte një punë modeste, por që i lejonte të ruante njëfarë pavarësie dhe dinjiteti. Ndërkohë, Sigurimi vazhdonte ta përndiqte. Një pjesë e obsesionit ndaj saj lidhej edhe me bindjen se familja Cuka kishte fshehur ar. Por mbi të gjitha, Ganimetja ishte kthyer në një simbol të papranueshëm për diktaturën, një grua e bukur, aristokrate, e kulturuar dhe krenare, që nuk pranonte të nënshtrohej. Sipas dëshmive të kohës, një nga përndjekësit më të egër të saj ishte Qemal Balluku, vëllai i Beqir Ballukut, i njohur për brutalitetin e tij në strukturat e Sigurimit të Shtetit. Thuhet se obsesioni ndaj Ganimetes mori përmasa personale dhe hakmarrëse. Në fund, regjimi vendosi ta zhdukte nga Tirana.

INTERNIMI NË GRABJAN, FERRI MBI TOKË

Në vitin 1967, pas një kalvari të gjatë përndjekjesh, veçanërisht nga vëllai famëkeq i ministrit Beqir Balluku, Qemal Balluku, asokohe një ushtarak shumë i lartë dhe gjakatar i Sigurimit të Shtetit, ajo dhe e ëma u internuar në Grabjan të Lushnjës. Aty i vendosën në një kthinë të një stalle derrash për të banuar. Siç shkruan një bashkëvuajtes i saj: “Vrimat e mureve të pasuvatuar ishin plot akrepa që të kallnin datën. Lagështia të hynte deri në palcë.

Jashtë balta ishte deri në gju”. Ajo që i priste atje ishte një ferr i vërtetë. Nënë e bijë u sistemuan në një kthinë të një stalle derrash. Muret e pasuvatuara ishin plot lagështi dhe akrepa. Balta arrinte deri në gju. Kushtet ishin çnjerëzore. Ishte një degradim i qëllimshëm, një përpjekje për ta shkatërruar moralisht. Për herë të parë, pas vitesh rezistence, Ganimetja u përball me një dëshpërim absolut. Ajo e kuptoi se regjimi nuk do t’i linte më asnjë rrugëdalje. Asnjëherë nuk u përkul të kërkonte mëshirë. E internuan së bashku me të ëmën në një ditë tetori me shi të vitit 1967. Për herë të parë në jetën e saj, Ganimetja u pushtua nga një dëshpërim i tejskajshëm. Asnjë rreze shprese nuk shihte në horizont. E shtrydhi trupin për disa ditë dhe net pa gjumë për të gjetur rrugën e shpëtimit, por më kot. Më në fund, ajo arriti në përfundimin se vdekja ishte shpëtim për to, ndërsa vetëvrasja e tyre do të ishte sfidë dhe akuzë për diktaturën e Enver Hoxhës. Ia tregoi dhe nënës plakë vendimin e saj dhe, si e përqafoi, i tha të vdisnin së bashku.

VETËVRASJA SI AKUZË NDAJ DIKTATURËS

Vendimi ishte ekstrem dhe tragjik. Ajo bleu dhjetë metra litar dhe i ndau në dy pjesë të barabarta. Shkroi një letër, përmbajtja e së cilës nuk u mor vesh kurrë. Letra përfundoi në duart e Sigurimit të Shtetit. Kujt ia drejtonte dhe çfarë ishte shkruar në të, askush nuk e mori vesh, përveç operativit të Sigurimit të Shtetit. Si mbaroi letrën, hipi në karrige dhe vari mbi një tra dy litarët e bërë lak. Pasi pinë kafen e mëngjesit, hipi nënën mbi karrige, i hodhi litarin në qafë dhe i ra karriges në shkelm. Nëna mbeti e varur. E çoi karrigen një metër më larg, hipi sipër saj dhe vendosi lakun në fyt. Shtrëngoi dhëmbët fort që, kur të vdiste, të mbetej e bukur. E rrëzoi karrigen me këmbë dhe mbeti e varur si nëna e saj. Thuhet se para se të hidhej, shtrëngoi fort dhëmbët që edhe në vdekje të mbetej e bukur. Ishte një akt ekstrem dëshpërimi, por edhe sfidë e fundit ndaj diktaturës. Fëmijët e internuar që panë trupat e varur mbetën të traumatizuar për gjithë jetën. Askush nuk guxonte të hynte brenda. Frika nga Sigurimi ishte më e fortë se instinkti njerëzor. Ata ikën me vrap, të frikësuar, për t’u treguar prindërve, por askush nuk merrte guximin të hapte derën e viktimave dhe t’i ulte në tokë. Shitësja e dyqanit lajmëroi të plotfuqishmin e policisë dhe nuk vonoi shumë kur aty mbërriti operativi i Sigurimit. Në mbrëmje vonë, kufomat e viktimave i hodhën në një gropë që ndodhej buzë kanalit, i cili kalonte pranë stallës së derrave, pa u vendosur asnjë shenjë dalluese mbi pirgun e dheut që i mbuloi. Edhe të vdekura, regjimi kërkoi t’i zhdukte. As pas vdekjes diktatura nuk e la të qetë. Propaganda komuniste përhapi histori dhe shpifje për jetën e saj morale. Shkrimtarë të afërt me regjimin krijuan personazhe të frymëzuara prej saj për ta paraqitur si “grua të degjeneruar”, “kurtizane” apo simbol të “borgjezisë së kalbur”. Në këtë mënyrë regjimi përpiqej të justifikonte mizorinë e vet. Por në të vërtetë, Ganimete Cuka ishte pikërisht e kundërta e figurës që propaganda ndërtoi: një grua e arsimuar, me kulturë qytetare dhe me një krenari të rrallë njerëzore.

Ganimetja në librin e Kadaresë

Figura e Ganimete Cukës besohet se frymëzoi edhe personazhe letrarë në veprat e Ismail Kadaresë, sidomos në atmosferën e romanit “Përballë pasqyrës së një gruaje”, ku përshkruhet Margarita, një figurë femërore misterioze dhe tragjike, që mbart edhe hijen e grave të përndjekura nga diktatura dhe morali hipokrit i kohës. Në atë personazh duket qartë hija e Tiranës së heshtur, e grave të damkosura dhe e një bote qytetare që komunizmi kërkoi ta shkatërronte. Ganimetja vinte nga një familje e pasur, me babanë tregtar të vjetër të Tiranës. Zërat thonë se nuk kishin parë ndonjëherë që meshkujt të hynin pa hesap në shtëpinë e saj, sikundër flitet në romanin “Përballë pasqyrës së një gruaje” të shkrimtarit Ismail Kadare. Të gjitha të dhënat në romanin e Kadaresë të çojnë te vila e Ganimetit, të cilën ai e ka quajtur Margaritë. Historia e Ganimete Cukës nuk është vetëm historia e një gruaje. Është historia e qindra grave shqiptare që diktatura tentoi t’i thyejë, t’i poshtërojë dhe t’i zhdukë moralisht. Grave që refuzuan të nënshtroheshin, që nuk pranuan të bëheshin pjesë e hipokrizisë së sistemit dhe që paguan çmimin më të rëndë për dinjitetin e tyre. Sot, eshtrat e Ganimete Cukës dhe të ëmës nuk dihet ku ndodhen. Por historia e saj mbetet një akuzë e përjetshme ndaj terrorit komunist dhe një kujtesë se diktaturat nuk vrasin vetëm njerëz, ato përpiqen të vrasin kujtesën, dinjitetin dhe të vërtetën.

/Gazeta Panorama