SI MUND TË KUNDËRSHTOHET DHE PËRMBYSET AKTGJYKIMI I HAGËS?

Rruga juridike e apelit dhe pikat kyçe të mbrojtjes

Shkruan: Qani Shabani

Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit nuk duhet të trajtohet si fundi i procesit juridik. Në sistemin e Dhomave të Specializuara ekzistojnë mjete juridike për ta kundërshtuar aktgjykimin e shkallës së parë. Prandaj, pyetja kryesore tani nuk është vetëm politikisht çfarë mendohet për vendimin, por juridikisht ku mund të sfidohet ai dhe mbi çfarë bazash mund të kërkohet ndryshimi ose rrëzimi i tij.

Pika e parë e një apeli serioz duhet të jetë standardi i provës. Në një proces penal, barra e provës i takon prokurorisë dhe fajësia duhet të provohet përtej dyshimit të arsyeshëm. Kjo do të thotë se një dënim nuk mund të mbështetet vetëm në supozime, lidhje politike, pozitë hierarkike ose interpretim të përgjithshëm të rolit të një personi. Duhet të ekzistojë një lidhje e provuar ndërmjet të akuzuarit, veprimit konkret dhe krimit për të cilin është dënuar.

Këtu shfaqet çështja më e rëndësishme: përgjegjësia individuale.

Secili prej të dënuarve duhet të shqyrtohet veçmas. Pyetja juridike nuk është vetëm se çfarë pozite ka pasur një person gjatë luftës, por çfarë ka bërë konkretisht, çfarë ka ditur, çfarë ka urdhëruar, planifikuar, nxitur ose ndihmuar dhe me cilat prova është vërtetuar kjo lidhje.

Nëse një pjesë e aktgjykimit mbështetet në prova rrethanore, apeli mund të shqyrtojë edhe mënyrën se si është ndërtuar zinxhiri i inferencave. Një përfundim penal duhet të jetë rezultat i një vlerësimi tërësor të provave dhe jo i një kombinimi të supozimeve që, të marra veçmas, nuk do të mjaftonin për të provuar fajësinë.

Një tjetër pikë me rëndësi është mënyra e përgjegjësisë penale. Nëse dënimi është mbështetur në një formë të caktuar të përgjegjësisë individuale, apeli duhet të shqyrtojë nëse elementet juridike të asaj forme janë provuar për secilin të akuzuar. Nuk mjafton të provohet se një person ka qenë pjesë e një strukture drejtuese; duhet të provohet lidhja juridike ndërmjet rolit të tij dhe krimit konkret.

Po aq e rëndësishme është edhe arsyetimi i aktgjykimit. Një vendim penal duhet të tregojë pse një provë është pranuar, si është vlerësuar dhe si ka ndikuar ajo në përfundimin për fajësinë. Nëse mbrojtja konstaton se ekziston mospërputhje ndërmjet provave dhe përfundimeve, ose se një pjesë thelbësore e argumentit nuk është arsyetuar mjaftueshëm, kjo mund të bëhet pjesë e argumentit të apelit.

Një element tjetër që duhet analizuar me kujdes është dallimi ndërmjet krimeve të luftës dhe krimeve kundër njerëzimit. Vetë fakti që paneli ka arritur në përfundime të ndryshme për këto kategori tregon se elementet juridike të secilës akuzë duhet të trajtohen veçmas. Sipas njoftimit zyrtar të Dhomave të Specializuara, të katër të akuzuarit u gjetën përgjegjës për krime lufte, ndërsa nuk u gjetën fajtorë për krimet kundër njerëzimit, pasi prokuroria nuk kishte provuar përtej dyshimit të arsyeshëm ekzistencën e një sulmi të përhapur ose sistematik kundër një popullsie civile.

Kjo është e rëndësishme edhe për apelin, sepse tregon se standardet juridike dhe elementet e veprave nuk mund të trajtohen në mënyrë të përgjithshme. Çdo pikë e dënimit duhet të lidhet me elementet konkrete që kërkon ligji.

Pastaj vjen çështja e dënimit. Edhe në rast se një apel nuk arrin ta rrëzojë tërësisht një aktgjykim, mbrojtja mund të kundërshtojë bazën juridike të masës së dënimit, mënyrën se si janë vlerësuar rrethanat relevante dhe proporcionalitetin e dënimit, në përputhje me standardet që zbatohen nga gjykata e apelit.

Prandaj, strategjia juridike nuk duhet të jetë vetëm “rrëzimi i të gjithë aktgjykimit”. Ajo mund të ndërtohet në disa nivele: rrëzimi i një ose më shumë gjetjeve për fajësi, ndryshimi i mënyrës së përgjegjësisë, rishqyrtimi i provave, ose, në alternativë, kundërshtimi i masës së dënimit.

Por duhet bërë një dallim shumë i qartë: apelimi nuk është një betejë politike kundër Hagës. Është një proces juridik kundër një aktgjykimi konkret.

Kjo do të thotë se argumentet politike për historinë e Kosovës, rëndësinë e UÇK-së ose qëndrimet ndërkombëtare mund të jenë pjesë e kontekstit, por nuk mund ta zëvendësojnë argumentin juridik. Në apel duhet të flitet kryesisht për prova, ligj, standard të provës, përgjegjësi individuale dhe arsyetim gjyqësor.

Po kështu, kritika juridike ndaj aktgjykimit nuk duhet të interpretohet si mohim i viktimave. Viktimat kanë të drejtë të kërkojnë drejtësi dhe krimet duhet të hetohen e gjykohen. Por pikërisht për shkak të rëndësisë së drejtësisë, standardi i provës duhet të respektohet me rigorozitet.

Në planin politik, aktgjykimi mund të ketë pasoja në mënyrën se si interpretohet lufta e Kosovës dhe UÇK-ja në arenën ndërkombëtare. Por ky është një debat tjetër nga pyetja nëse një person konkret është penalisht përgjegjës për një krim konkret.

Prandaj, Kosova duhet t’i mbajë të ndara këto dy fronte. Në Hagë duhet të flitet me gjuhën e ligjit; në diplomaci duhet të flitet me gjuhën e fakteve dhe interesit shtetëror; ndërsa në histori duhet të flitet me përgjegjësi ndaj së vërtetës dhe viktimave.

Nëse mbrojtja dëshiron ta kundërshtojë aktgjykimin në mënyrë efektive, fokusi duhet të jetë te pyetjet themelore: A është provuar përgjegjësia individuale? A është zbatuar drejt standardi “përtej dyshimit të arsyeshëm”? A është vlerësuar si duhet çdo kategori prove? A është provuar mënyra konkrete e përgjegjësisë? A është arsyetuar mjaftueshëm lidhja ndërmjet secilit të akuzuar dhe krimeve konkrete? Dhe, në fund, a është dënimi rezultat i një zbatimi të saktë të ligjit?

Këto janë pyetjet që mund ta bëjnë apelin një proces real juridik dhe jo vetëm një reagim politik.

Në përfundim, rruga për ta kundërshtuar ose ndryshuar një aktgjykim nuk kalon përmes deklaratave politike, por përmes mekanizmave juridikë që parashikon sistemi gjyqësor. Aty duhet të testohet çdo provë, çdo përfundim dhe çdo lidhje ndërmjet faktit dhe përgjegjësisë penale.

Në një proces penal, pozita nuk është provë, historia nuk është provë individuale dhe politika nuk është provë penale. Prova duhet të lidhet me personin, veprën dhe përgjegjësinë konkrete