Kriza e sovranitetit dhe legjitimitetit stabiliteti i shtetit

Ejup Berisha

Stabiliteti i një shteti tradicionalisht është i bazuar në konceptin hobsian të
“Leviatanit”: Qytetarët ia bartin shtetit një pjesë të lirisë së tyre në këmbim të
sigurisë dhe rendit. Sot kjo kontratë shoqërore është thyer në dy mënyra. Pafuqi
publike përballë globalizmit Shtetet kombe luftojnë për ti rregulluar rrjedhat që i
tejkalojnë kufijtë e tyre. Kjo humbje e kontrollit real gjeneron krizë legjitimiteti
për qeveritë, të cilat perceptohen si të pafuqishme. Sfera publike po
fragmentohet, rrjetet sociale dhe lufta e informacionit po nxisin fluska
ideologjike. Po dëshmohet rënie e kulturës së përbashkët qytetare në favor të
kërkesave ekskluzive të bazuara në identitet, të cilat i paralizojnë institucionet
demokratike nga brenda. Kalimi nga hegjemonia në anarkinë polare
(barazpeshimi i pushtetit) Në teorinë e marrëdhënieve ndërkombëtare
veçanërisht realizmi, barazpeshimi i pushtetit parandalon që çdo komb të bëhet
mjaft i fuqishëm për të diktuar vullnetin e tij te të tjerët. Bota aktualisht po kalon
një tranzicion të rrezikshëm, Kurthi i Tukididit ky koncept e përshkruan tensionin e
natyrshëm kur një fuqi në ngritje (Kina) sfidon një fuqi egzistuese Shtetet e
Bashkuara. Historikisht, këto faza tranzicioni shpesh kanë rezultuar në konflikte të
mëdha, pasi fuqia në rënie kërkon të ruajë privilegjet e saj, ndërsa fuqia e re
kërkon të rishkruajë rregullat. Fundi i “momentit të njëanshëm” dhe e iluzionit
shumëpalësh: Pas vitit 1989, institucionet ndërkombëtare OKB, OBT supozohej se
do ta garantonin sundimin e ligjit. Sot, këto organe janë të paralizuara. Bota nuk
është “multilaterale” (bashkëpunuese), është shumëpolare dhe e ndare. Pa një
arbitër legjitim, ekuilibri i fuqisë mbështetet përsëri në forcën brutale dhe
parandalimin ushtarak. Deglobalizimi dhe kthimi në gjeografi për tridhjetë vite,
shprehja liberale pohonte se “tregtia i zbut sjelljet” dhe se ndërvarësia ekonomike
do ta bënte luftën të pamundur ose shumë të kushtueshme. Kjo paradigmë tani
është rrënuar. Instrumentalizimi i ndërvarësisë (ndërvarësia e armatosur).
Lidhjet ekonomike tani përdoren si armë, sanksionet financiare, kontrolli i çipave
elektronikë, embargot e energjisë dhe qasja në elementët e rrallë të tokës janë
leva të shtrëngimit. “Përplasja e perandorive”, bota po riorganizohet rreth
perandorive si Kina, Rusia, India dhe blloku perëndimor që kërkojnë të sigurojnë
hapësirën e tyre të jetesës dhe autonominë strategjike. Globalizimi i hap rrugën
miqësisë-tregtimit vetëm me aleatët dhe ndërtimit të sferave hermetike të

ndikimit. Shkurt, situata aktuale globale e ilustron në mënyrë të përsosur
mendimin e Gramshit: “Bota e vjetër po vdes, bota e re po lufton të lindë, dhe në
këtë muzg shfaqen përbindësha.” Bilanci i fuqisë nuk garantohet më nga
traktatet, por nga negociatat e vazhdueshme dhe konfliktuale midis fuqive
sovrane. Kriza aktuale e rendit botëror i riaktivizon kornizat themelore të
filozofisë politike dhe gjeopolitike, duke shënuar fundin përfundimtar të iluzionit
të njëanshëm dhe kalimin e menjëhershëm në një botë shumëpolare e të
fragmentuar. Stabiliteti ndërkombëtar nuk sigurohet më nga institucionet
shumëpalëshe në rënie, por nga kthimi në një dinamikë të papërpunuar të fuqisë,
e teorizuar që nga periudha antike.
Analizë e koncepteve kryesore të filozofisë politike dhe gjeopolitike për ta
deshifruar rikonfigurimin aktual të barazpeshimit të fuqisë.
Kornizat për të kuptuar filozofinë politike, përballja aktuale midis blloqeve
perëndimi kundrejt boshtit të protestës jugu global shpjegohet nga përplasja e dy
vizioneve filozofike të shtetit dhe marrëdhënieve ndërkombëtare. Realizmi
Hobsian dhe anarkia ndërkombëtare, Thomas Hobs ka sqaruar se mungesa e një
sovrani botëror i vendos shtetet në një “gjendje natyrore”, të karakterizuar nga
një luftë e të gjithëve kundër të gjithëve. Sot dobësimi i OKB-së tregon se e drejta
ndërkombëtare po ia lë vendin pushtetit të pastër shtetëror. Rënia e idealizmit
kantian projekti i Imanuel Kantit për “paqen e përjetshme” e bazuar në të drejtën
ndërkombëtare dhe tregtinë moralizuese, ka pësuar një dështim kritik. Ndërvarsia
ekonomike poasqërishtë në energji dhe në teknologji nuk është më një pengesë
për luftën, por një armë shtrëngimi. Kthimi i Sovranitetit absolut jemi dëshmitarë
të triumfit të rexhimeve që e përcaktojnë politikën nga dallimi midis mikut dhe
armikut Karl Shmit. Sovraniteti nuk ndahet më në organet mbikombëtare, ai
pohohet në mënyrë të njëanshme dhe vendimtare. Konceptet kryesore
gjeopolitike përballë krizës: Çekujlibri bashkëkohor i fuqisë i mishëron si teoritë
klasike gjeopolitike ashtu edhe konceptet e reja strategjike. Kurthi i Tukididit
përkufizimi. Një koncept i popullarizuar nga Graham Allison, që përshkruan luftën
e pashmangshme kur një fuqi në zhvillim kërcënon të rrëzojë nga froni një fuqi
egzistuese. Rivaliteti sistemik global midis Shteteve të Bashkuara (fuqi e vendosur)
dhe Kinës fuqi në ngritje i strukturon të gjitha tensionet aktuale teknologjike,
ushtarake dhe ekonomike. Halford Mackinder ka pohuar se kushdo që kontrollon
zemrën Euroazinë Qendrore e kontrollon botën. Nicholas Spykman është

përgjigjur se çelësi qëndron në Rimland te skaji detar i Euroazisë. Afrimi strategjik
midis Rusisë dhe Kinës synon të mbrojë zemrën nga rrethimi detar i aleatëve
perëndimorë (NATO, AUKUS) të pozicionuar në Rimland. Përballë pafuqisë së
forumeve të mëdha universale (G20, OKB), shtetet favorizojnë aleanca më të
vogla, të shkathëta dhe tematike. Stabiliteti nuk kërkon më një konsensus global,
por një barazpeshë të blloqeve rivale. Përmbledhje e bilancit të tanishëm të
fuqisë kriza e tanishme e stabilitetit tregon se rendi botëror nuk qeveriset më nga
një marshim linear drejt përparimit ose ligjit, por nga një lëvizje ciklike.