Helm në tokë/ 13 zona të ndotura në Maqedoninë e Veriut presin sanimin, ndërsa ligji vazhdon të vonojë

Nga mbetjet e lindanit në OHIS, te metalet e rënda në Veles dhe mbetjet minerare në Llojanë, ndotja e trashëguar industriale vazhdon të përbëjë shqetësim për mjedisin. Organizata ekologjike Eko-svest paralajmëron se fshirja e dispozitave për menaxhimin e zonave të kontaminuara nga Ligji për Mjedisin ka krijuar një boshllëk ligjor, ndërsa projektligji i ri për mbrojtjen e tokës ende nuk është publikuar për konsultim publik.
Maqedonia e Veriut prej dekadash përballet me pasojat e industrisë së rëndë, minierave dhe mbetjeve të rrezikshme. Plumbi, kadmiumi, arseniku, antimoni dhe lindani janë ndër ndotësit që lidhen me disa prej zonave më problematike të vendit. Rreziku nuk kufizohet vetëm në vendet ku janë depozituar mbetjet, pasi ndotësit mund të përhapen përmes ujit, pluhurit dhe, në kushte të caktuara, zinxhirit ushqimor.

Ndryshe nga ndotja e ajrit apo e lumenjve, e cila mund të vërehet më lehtë, ndotja e tokës mund të mbetet e fshehur për vite me radhë. Ndërkohë, substancat e rrezikshme mund të depërtojnë në ujërat nëntokësore, të përhapen në sipërfaqet përreth dhe të krijojnë rreziqe që kërkojnë analiza të vazhdueshme dhe masa konkrete mbrojtëse.

Për këtë problem, organizata ekologjike Eko-svest më 16 tetor kërkoi nga Ministria e Mjedisit Jetësor dhe Planifikimit Hapësinor që urgjentisht të publikojë projektligjin për mbrojtjen e tokës dhe të hapë një proces konsultimi publik.

Sipas organizatës, projektligji është përgatitur nga ekspertë të jashtëm dhe i është dorëzuar Ministrisë, por ende nuk është bërë publik për debat. Eko-svest paralajmëron se ndryshimet e fundit në Ligjin për Mjedisin kanë hequr dispozitat që rregullonin menaxhimin e zonave të kontaminuara, duke lënë pa një kornizë të përshtatshme ligjore një pjesë të rëndësishme të problemit.

Çështja nuk është vetëm miratimi i një ligji të ri. Thelbësore është të përcaktohet se kush do t’i identifikojë zonat e ndotura, kush do ta vlerësojë rrezikun, kush do të jetë përgjegjës për sanimin dhe nga cilat burime do të financohet pastrimi.

Nga OHIS-i deri te mbetjet minerare: trashëgimia e ndotjes industriale

Sipas Eko-svestit, vendi përballet me ndotje historike në të paktën 13 lokacione. Dokumente dhe hulumtime më të vjetra shtetërore kanë evidentuar edhe 16 lokacione industriale të kontaminuara, në varësi të periudhës dhe kritereve të përdorura gjatë evidentimit.

Këto shifra nuk nënkuptojnë se të gjitha lokacionet paraqesin sot të njëjtin nivel rreziku, por dëshmojnë përmasat dhe kohëzgjatjen e problemit.

Ndër zonat më të njohura janë kompleksi i dikurshëm kimik OHIS në Shkup, shkritorja e plumbit dhe zinkut në Veles, miniera e Llojanës, minierat Sasa, Zletova dhe Toranica, miniera e bakrit Buçim, kompleksi industrial Jugohrom në Jegunoc, si dhe lokacione të lidhura me kapacitete energjetike dhe metalurgjike në Manastir, Kavadar dhe Shkup.

Secili prej këtyre lokacioneve ka specifikat e veta, varësisht nga aktiviteti industrial, lloji i ndotësve dhe gjendja aktuale e zonës.

Në OHIS, një nga problemet më të njohura mjedisore lidhet me mbetjet e kontaminuara me lindan, një substancë kimike e grupit HCH, e përdorur më parë si insekticid. Ministria e Mjedisit dhe partnerët ndërkombëtarë kanë punuar në largimin e mbetjeve të rrezikshme nga deponia e vogël, ndërsa deponia e madhe mbetet një sfidë e veçantë për sanimin.

Në Veles, hulumtimet shkencore të tokës në afërsi të ish-shkritores së plumbit dhe zinkut kanë evidentuar përqendrime të rritura të disa elementeve potencialisht toksike, përfshirë plumbin, kadmiumin, zinkun, arsenikun dhe merkurin.

Një studim i publikuar në revistën shkencore Journal of Hazardous Materials ka raportuar se, në disa nga pikat e analizuara, përqendrimet e kadmiumit ishin tri herë, ndërsa ato të plumbit dhe zinkut dy herë më të larta se vlerat referente të ndërhyrjes sipas standardeve holandeze të përdorura në studim. Rezultatet vlejnë për lokacionet e analizuara dhe nuk nënkuptojnë se e gjithë toka e Velesit është e kontaminuar në të njëjtën shkallë.

Një tjetër pikë problematike është Llojana, ku në ish-minierën e arsenikut dhe antimonit, hulumtimet kanë dokumentuar ndotje të tokës, sedimenteve dhe ujërave nëntokësore. Përveç arsenikut dhe antimonit, analizat kanë evidentuar edhe merkur, talium, plumb dhe molibden.

Mbetjet nga aktivitetet minerare dhe materialet e depozituara në këtë zonë konsiderohen burim potencial ndotjeje për hapësirën më të gjerë ndërmjet Llojanës, Vaksincës dhe Tabanocit.

Rrezik të ngjashëm paraqesin edhe mbetjet nga minierat e plumbit dhe zinkut, deponitë e sterileve dhe mbetjet e flotacionit. Përhapja e ndotësve mund të ndodhë përmes ujërave sipërfaqësore, ujërave që përdoren për ujitje dhe pluhurit që depozitohet mbi tokën bujqësore dhe bimësinë.

Plumbi, kadmiumi, arseniku dhe lindani: çfarë rreziku paraqesin?

Prania e një elementi kimik në tokë nuk do të thotë automatikisht se ekziston rrezik i menjëhershëm për shëndetin. Rreziku varet nga përqendrimi, forma kimike, mundësia e përhapjes dhe mënyra e kohëzgjatja e ekspozimit. Megjithatë, efektet e disa prej ndotësve të identifikuar në zonat industriale të vendit janë të dokumentuara mirë.

Plumbi është veçanërisht i rrezikshëm për fëmijët, sepse mund të dëmtojë zhvillimin e trurit dhe sistemit nervor, si dhe të ndikojë në aftësinë për të mësuar dhe në sjellje. Te të rriturit, ekspozimi lidhet me tensionin e lartë të gjakut, problemet kardiovaskulare dhe dëmtimin e veshkave. Plumbi mund të depërtojë në organizëm përmes pluhurit, tokës, ujit ose ushqimit të kontaminuar. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, nuk është përcaktuar një nivel ekspozimi ndaj plumbit që mund të konsiderohet plotësisht i sigurt.

Kadmiumi është metal toksik që mund të grumbullohet në organizëm dhe të dëmtojë veshkat, kockat dhe sistemin e frymëmarrjes. Ai klasifikohet si kancerogjen për njerëzit. Nëse gjendet në tokën ku kultivohen produkte ushqimore, nevojiten analiza për të përcaktuar nëse dhe në çfarë mase kalon në bimë dhe në ushqim.

Arseniku, veçanërisht në përbërjet e tij inorganike, është shumë toksik. Ekspozimi afatgjatë përmes ujit dhe ushqimit të kontaminuar mund të shkaktojë ndryshime në lëkurë, probleme kardiovaskulare, çrregullime zhvillimore dhe disa lloje të kancerit, përfshirë kancerin e lëkurës, fshikëzës urinare dhe mushkërive.

Merkuri dhe antimoni mund të shkaktojnë efekte të dëmshme, varësisht nga forma kimike dhe doza. Merkuri mund të dëmtojë sistemin nervor dhe veshkat, ndërsa disa përbërje të antimonit lidhen me efekte toksike në mushkëri, zemër dhe sistemin tretës. Prania e këtyre substancave në tokë ose ujë kërkon vlerësim konkret të ekspozimit, por nuk është në vetvete provë se banorët tashmë po përjetojnë pasoja shëndetësore.

Lindani dhe përbërjet e grupit HCH janë substanca organike që janë përdorur si pesticide. Lindani është ndotës organik i qëndrueshëm dhe ekspozimi ndaj tij mund të ndikojë në sistemin nervor. Mbetjet e kontaminuara paraqesin problem afatgjatë, sepse mbulimi i deponisë apo largimi i mbetjeve të dukshme nuk mjafton pa vlerësim të plotë dhe sanim të përshtatshëm.

Ndotja nuk mbetet gjithmonë aty ku ka filluar

Një nga rreziqet kryesore të tokës së kontaminuar është mundësia që ndotësit të përhapen në pjesë të tjera të mjedisit.

Pluhuri nga zonat e ndotura mund të bartet nga era dhe të thithet nga njerëzit. Reshjet mund të transportojnë ndotës drejt ujërave sipërfaqësore dhe nëntokësore. Në kushte të caktuara, bimët mund të përthithin metale nga toka, ndërsa uji i kontaminuar për ujitje mund të ndikojë në cilësinë e tokës bujqësore dhe të produkteve të kultivuara.

Megjithatë, ndotësit nuk sillen të gjithë njësoj dhe kulturat bujqësore nuk i përthithin në të njëjtën masë. Pikërisht për këtë arsye nevojiten marrja sistematike e mostrave, analizat laboratorike dhe vlerësimi i rrezikut për secilin lokacion.

Pa kontrolle të rregullta, institucionet nuk mund të përcaktojnë me saktësi se cilat zona duhet të kufizohen menjëherë, cilat mund të përdoren me masa të veçanta mbrojtëse dhe ku është i domosdoshëm sanimi i plotë.

Çfarë ndodh nëse shteti vazhdon të presë?

Vonesat në mbrojtjen e tokës mund të rrisin kostot e sanimit në të ardhmen, të zgjasin periudhën e ekspozimit dhe ta vështirësojnë përcaktimin e përgjegjësisë për ndotjen.

Nëse nuk përcaktohet qartë pronari ose subjekti përgjegjës për një lokacion të kontaminuar, problemi mund të mbetet pa financim dhe pa një plan konkret për zgjidhje.

Pasojat janë edhe ekonomike. Toka e ndotur mund të kufizojë përdorimin e sipërfaqeve, të ulë vlerën e pronës dhe të krijojë pasiguri për bujqësinë, ndërtimtarinë dhe zhvillimin lokal. Kur ndotësit përhapen përmes ujit ose pluhurit, ndikimi mund të tejkalojë kufijtë e kompleksit industrial.

Për këtë arsye, nevojitet një regjistër kombëtar i lokacioneve të kontaminuara, kritere të qarta për vlerësimin e rrezikut, monitorim i rregullt, rregulla për sanimin dhe informim transparent të publikut.

Po ashtu, duhet të përcaktohen mekanizmat e financimit dhe përgjegjësitë e shtetit, operatorëve dhe pronarëve, në përputhje me ligjin.

Ligji është vetëm fillimi, jo fundi i sanimit

Kërkesa e Eko-svestit për publikimin urgjent të projektligjit dhe hapjen e konsultimit publik rikthen në vëmendje një çështje thelbësore: a do të vazhdojë Maqedonia e Veriut t’i trajtojë zonat e ndotura industriale si probleme të veçuara, apo do të krijojë një sistem të qëndrueshëm për menaxhimin e tyre?

Konsultimi publik është i rëndësishëm për përfshirjen e shkencëtarëve, komuniteteve lokale, organizatave civile, industrisë dhe institucioneve që do të zbatojnë ligjin. Por miratimi i tij duhet të pasohet nga veprime konkrete: analiza të terrenit, përcaktimi i prioriteteve për sanim, ndarja e buxhetit dhe kontrolli i rezultateve.

Vetëm miratimi i ligjit nuk do ta pastrojë tokën. Nëse zonat e kontaminuara mbeten pa mbikëqyrje të rregullt, pa përgjegjësi të qarta dhe pa plane për sanim, ndotja mund të vazhdojë të ndikojë në ujë, ushqim dhe mjedisin përreth edhe shumë kohë pas mbylljes së fabrikave dhe minierave.

Maqedonia e Veriut ka nevojë për një sistem që do ta trajtojë ndotjen e trashëguar industriale si problem serioz mjedisor dhe shëndetësor, me përgjegjësi të përcaktuara, financim dhe afate konkrete. Përndryshe, kostoja e mosveprimit do të vazhdojë të rëndojë mbi mjedisin, ekonominë dhe brezat e ardhshëm.