Seks për ujë dhe mbijetesë! Abuzimi i refugjatëve në Çad nga “Mjekët pa kufij”

Një raport i brendshëm i organizatës humanitare Mjekët pa Kufij (MSF) ka zbuluar dhjetëra pretendime për abuzim dhe shfrytëzim seksual nga punonjës vendas dhe ndërkombëtarë në kampet e refugjatëve në Çad. Hetimi identifikoi raste ku refugjatëve u janë kërkuar favore seksuale në këmbim të ushqimit, ujit, ndihmës humanitare ose vendeve të punës. Organizata pranoi dështime serioze në mekanizmat e parandalimit dhe mbikëqyrjes, ndërsa 18 persona janë larguar nga puna dhe janë futur në listën e personave që nuk mund të punësohen më nga MSF

Grupi ndërkombëtar humanitar “Mjekët pa Kufij” (Doctors Without Borders/MSF) ka zbuluar një model abuzimi dhe shfrytëzimi seksual nga disa punonjës vendas dhe të huaj që vepronin në Çad, pranë kufirit me Sudanin. Në disa raste, viktima të këtyre abuzimeve kanë qenë vajza të mitura, ndërsa në raste të tjera punonjësit dyshohet se kanë ofruar ushqim ose vende pune në këmbim të marrëdhënieve seksuale me refugjatët. Këto gjetje përfshihen në një memorandum të brendshëm konfidencial të siguruar nga Associated Press (AP).

Raporti i Mjekëve pa Kufij, i përfunduar në muajin korrik dhe i raportuar për herë të parë të shtunën nga Associated Press, dokumenton gjithsej 59 pretendime për abuzim. Si rezultat i hetimit, 18 punonjës janë larguar nga puna dhe janë ndaluar përgjithmonë nga punësimi i ardhshëm në organizatë. Në disa raste, sipas organizatës, pretendimet nuk mundën të verifikoheshin ose autorët nuk mundën të identifikoheshin. Raporti gjithashtu thekson se natyra e përsëritur e disa prej rasteve të shfrytëzimit sugjeron mundësinë e ekzistencës së një forme të organizuar të “trafikimit seksual”. Organizata deklaroi se kishte nisur një hetim disamujor pas raportimeve të Associated Press, sipas të cilave, disa gra kishin akuzuar punonjës të ndihmës humanitare për shfrytëzim seksual në kampet e personave të zhvendosur në Çad. Këta refugjatë kishin ikur nga lufta civile shkatërruese në Sudan, e cila tashmë ka hyrë në vitin e saj të katërt. Në raport, AP vlerësohet se ka luajtur “një rol themelor si sinjalizues i jashtëm i parregullsive”.

Gjetjet e Mjekëve pa Kufij, një prej organizatave më të mëdha humanitare dhe një nga punëdhënësit kryesorë në kampet e refugjatëve në lindje të Çadit, tregojnë se abuzimet mund të kenë qenë shumë më të përhapura sesa ishte raportuar më parë. Shfrytëzimi seksual ka dalë vazhdimisht në pah gjatë krizave humanitare në mbarë botën, pavarësisht viteve të tëra përpjekjesh nga organizatat e ndihmës për të parandaluar raste të tilla.

Në rastet e dokumentuara nga Associated Press në Çad gjatë vitit 2024, gratë kanë deklaruar se persona që duhej t’i mbronin, përfshirë punonjës humanitarë dhe anëtarë të forcave lokale të sigurisë, u kishin ofruar para, qasje më të lehtë në ndihmat humanitare ose vende pune në këmbim të marrëdhënieve seksuale. Një formë e tillë shfrytëzimi seksual konsiderohet vepër penale në Çad. Në raportin e saj, organizata thekson se rastet e zbuluara në Çad janë veçanërisht shqetësuese, pasi ishin investuar burime shtesë për parandalimin dhe luftimin e abuzimeve. Memorandumi nënvizon gjithashtu se gjetjet e hetimit ka të ngjarë të përfaqësojnë vetëm një pjesë të problemit, pasi shumë gra kanë hezituar të flasin hapur për përvojat e tyre. Në përgjigje të pyetjeve lidhur me memorandumin, Mjekët pa Kufij e përshkruan raportin si “një analizë të sinqertë të brendshme”, e cila evidenton qartë pikat ku mekanizmat e organizatës kanë dështuar.

Sipas raportit, 59 pretendimet për sjellje të papërshtatshme përfshijnë një gamë të gjerë shkeljesh, nga ngacmimi seksual deri te shfrytëzimi dhe abuzimi seksual. Organizata theksoi se këto raste përbëjnë “një shkelje serioze të vlerave dhe përgjegjësive të MSF-së” dhe shprehu keqardhje të thellë për dëmin e shkaktuar ndaj viktimave.

MSF vuri në dukje se vepron kryesisht në mjedise ku njerëzit janë veçanërisht të cenueshëm dhe të varur nga ndihma humanitare, gjë që krijon pabarazi në raportet e pushtetit dhe rrit rrezikun për abuzime. Organizata theksoi se hetimet janë ndërmarrë pikërisht për të identifikuar dhe trajtuar në mënyrë aktive këto probleme. Në disa prej rasteve të hetuara, identifikimi dhe gjurmimi i personave të përfshirë nuk ishte i mundur për shkak të përmasave të mëdha të emergjencës humanitare dhe lëvizjes së vazhdueshme të popullsisë së zhvendosur. Që nga publikimi i raportit, Mjekët pa Kufij kanë forcuar procedurat e rekrutimit, verifikimin e referencave të punonjësve dhe mekanizmat për paraqitjen e ankesave, sipas informacionit të dhënë për Associated Press. Megjithatë, organizata pranoi në deklaratën e saj se mbetet ende shumë punë për t’u bërë për të garantuar ndryshime të qëndrueshme dhe për të siguruar që raste të tilla të mos përsëriten në të ardhmen.

FORMA TË NDRYSHME ABUZIMI

MSF e nisi hetimin e saj në vjeshtën e vitit 2024 dhe identifikoi pretendime për shfrytëzim dhe abuzim ndaj qytetarëve çadianë, refugjatëve sudanezë, si dhe ndaj punonjësve dhe kontraktorëve të organizatës.

Sipas raportit, organizata po hetonte disa raste të shfrytëzimit seksual të grave refugjate në këmbim të ushqimit, ujit dhe qumështit. Hetimi zbuloi gjithashtu raste ku marrëdhëniet seksuale kërkoheshin në këmbim të vendeve të punës, si dhe raste prostitucioni të grave refugjate, përfshirë edhe vajza të mitura. Raporti përmend një zonë të caktuar brenda një kampi refugjatësh ku punonjës të organizatës ishin parë duke kërkuar vajza të reja. Për shkak të kësaj situate, drejtuesit e komunitetit kishin vendosur një orë ndalim-qarkullimi për vajzat e reja me qëllim që të pengonin ato të “vizitonin” punonjësit e MSF-së. Në një nga incidentet e përshkruara në raport, shtatë vajza refugjate, të cilat dyshohet se ishin punësuar si punëtore ditore, u futën në një automjet të MSF-së dhe u informuan se do të dërgoheshin në pika të shpërndarjes së ujit dhe në kantierë ndërtimi. Megjithatë, sipas raportit, vajzat u dërguan në një vend tjetër, ku u ekspozuan ndaj abuzimit seksual dhe kërkesave për marrëdhënie seksuale.

Përveç kësaj, hetimi zbuloi se disa punonjëse çadiane të organizatës ishin kërcënuar se do të humbnin vendin e punës nëse refuzonin të kishin marrëdhënie seksuale me mbikëqyrësit ose kolegët e tyre.

Gjatë diskutimeve në grupe të organizuara nga hetuesit, shumë gra deklaruan se shpesh zgjidhnin të heshtnin, sepse kishin frikë se raportimi i rasteve mund të rrezikonte qasjen e tyre në kujdesin dhe ndihmën që merrnin. Disa prej tyre thanë se nuk e dinin se kishin të drejtë të ngrinin shqetësime ose të paraqisnin ankesa dhe komente. Punonjës të MSF-së dhe drejtues të komuniteteve lokale u treguan hetuesve se kishin frikë të raportonin rastet e abuzimit, pasi druheshin se mund të humbnin vendin e punës ose ndihmën humanitare. Raporti thekson se rreth gjysmë duzine drejtuesish komunitarë pranuan se, megjithëse vajzat ose motrat e tyre kishin qenë viktima të abuzimit, ata kishin zgjedhur të mos i raportonin rastet pranë organizatës.

Raporti gjithashtu vëren se disa persona që kishin vendosur të flisnin dhe të raportonin abuzimet nuk kishin marrë ndihmën e nevojshme, pasi disa nga denoncimet e tyre nuk kishin marrë asnjë ndjekje apo trajtim të mëtejshëm.

Memorandumi i brendshëm thekson se disa prej mekanizmave të krijuar për marrjen e ankesave, si kutitë ku njerëzit mund të depozitonin denoncimet e tyre, rezultuan kryesisht joefektivë dhe nuk arritën të funksiononin siç ishte parashikuar. MSF punëson dhjetëra mijëra persona në dhjetëra vende të botës. Stafi i saj përfshin mjekë, infermierë, mami, epidemiologë, specialistë të burimeve njerëzore, ekspertë të logjistikës, profesionistë të ndërtimit dhe specialistë të higjienës dhe sanitacionit. Raporti nuk specifikon se cilat pozita pune mbanin personat e akuzuar për abuzim. Në përgjigjen e saj për Associated Press, organizata deklaroi se nuk do të publikonte detaje të tilla si kategoria e punësimit të të dyshuarve për shkak të shqetësimeve që lidhen me privatësinë dhe sigurinë. Në komunikimin e saj me Associated Press, MSF theksoi se tashmë ka zbatuar metoda më të avancuara dhe më të sigurta raportimi, si dhe ka integruar masa më efektive për parandalimin dhe zbulimin e rasteve të abuzimit në operacionet e saj.

Si shembull, organizata përmendi përfshirjen e kanaleve konfidenciale të raportimit në përgjigjen e saj aktuale ndaj shpërthimit të Ebolës në Republikën Demokratike të Kongos.

MSF NUK ISHTE NË DIJENI

Raporti thekson se në vitin 2023 MSF kishte organizuar për disa javë trajnime për punonjësit dhe drejtuesit e komuniteteve lokale mbi parandalimin e abuzimeve dhe shfrytëzimit seksual. Megjithatë, këto përpjekje nuk arritën të kishin ndikim afatgjatë dhe u dobësuan nga qarkullimi i lartë i stafit, i cili bëri që njohuritë dhe masat e vendosura të mos zbatoheshin në mënyrë të qëndrueshme.

Memorandumi i brendshëm thekson se nevoja urgjente për personel dhe mungesa e verifikimit të referencave të kandidatëve kishin çuar në punësimin e individëve që mund të kishin histori të mëparshme sjelljesh të papërshtatshme ose abuzive. Si rezultat i hetimit, raporti bën të ditur se 18 punonjës – përfshirë staf ndërkombëtar, staf lokal dhe kontraktorë – ishin klasifikuar ose pritej të klasifikoheshin në listën “Mos Punëso” (Do Not Hire), që nënkupton se ata nuk do të mund të punësoheshin më nga organizata. Megjithatë, raporti evidenton një problem serioz: nuk ekzistonte një sistem i centralizuar për ndarjen e informacionit mbi personat e futur në këtë listë, veçanërisht për punonjësit lokalë. Si pasojë, disa prej tyre mund të gjenin punë në një mision ose zyrë tjetër të MSF-së pa u identifikuar si persona të përjashtuar. Raporti paraqet një sërë rekomandimesh për të parandaluar raste të ngjashme në të ardhmen. Ndër to përfshihen komunikimi më i qartë i standardeve dhe sjelljeve të pritshme për të gjithë punonjësit, kryerja e verifikimeve serioze dhe të detajuara të referencave të kandidatëve për punësim, si dhe krijimi i një baze të vetme dhe efektive të të dhënave për personat e klasifikuar si “Mos Punëso”.

Megjithatë, në raport MSF pranon se organizata është përballur edhe më parë me akuza të ngjashme. Përmenden veçanërisht shpërthimi i Ebolës në Republikën Demokratike të Kongos në vitin 2021, si dhe raportimet për shfrytëzim dhe abuzim të përhapur nga punonjës humanitarë dhe paqeruajtës në disa vende të Afrikës Perëndimore në vitin 2002. Pavarësisht këtyre përvojave dhe paralajmërimeve të mëhershme, raporti vëren se ndryshimet e ndërmarra nuk kanë sjellë përmirësime të konsiderueshme në nivel të përgjithshëm. “Si kujtesë, një analizë dhe rekomandime shumë të ngjashme janë bërë edhe në vitin 2021”, thuhet në memorandum. “Megjithatë, kjo nuk solli asnjë ndryshim domethënës”. (Associated Press)