Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut kanë nevojë për një platformë të re politike

Analisti Qani Shabani

Shqiptarët në Maqedoninë e Veriut duhet ta shndërrojnë pakënaqësinë me funksionimin e shtetit dhe ngecjen evropiane në kërkesa të qarta institucionale. Deklaratat për barazi fitojnë peshë kur shoqërohen me propozime ligjore, burime financiare, afate dhe përgjegjësi publike. Pikërisht këtu duhet të fillojë një strategji e re politike.

Shprehja se shqiptarët kanë mbetur “peng” të eurointegrimeve pasqyron shqetësimin se orientimi i tyre evropian varet nga vendime që përfaqësuesit e tyre nuk mund t’i marrin të vetëm. Megjithatë, për ta kthyer këtë shqetësim në veprim politik, duhet identifikuar pengesa konkrete dhe përgjegjësia për tejkalimin e saj. Komisioni Evropian, më 4 nëntor 2026, konfirmoi se ndryshimet e nevojshme kushtetuese ende nuk ishin miratuar dhe se përmbushja e tyre mbetet thelbësore për përparimin e procesit.

Detyra e parë e përfaqësuesve shqiptarë është të kërkojnë një plan publik për përmbushjen e detyrimeve evropiane. Ky plan duhet të tregojë çfarë propozon qeveria, cilat vendime kërkojnë mbështetje parlamentare dhe kush merr përgjegjësi për vonesat. Qytetarëve u duhet mundësia të dallojnë angazhimin real nga përdorimi elektoral i integrimit.

Njëkohësisht, shqiptarët kanë nevojë për një platformë minimale të përbashkët mbi pozitën e tyre në shtet. Ajo duhet të përqendrohet te siguria juridike e përdorimit të shqipes, përfaqësimi i drejtë, financimi i komunave, zhvillimi ekonomik dhe qasja e barabartë në shërbime. Bashkëpunimi për këto objektiva mund të ndërtohet duke ruajtur konkurrencën ndërmjet partive. Kjo konkurrencë duhet të zhvillohet mbi cilësinë e zgjidhjeve dhe rezultatet e arritura.

Marrëveshjet për pjesëmarrje në qeveri duhet të përmbajnë detyrime të shkruara dhe të matshme. Për secilin zotim duhet të përcaktohen institucioni përgjegjës, afati, financimi dhe mënyra e raportimit. Kur një premtim mbetet pa zbatim, publiku duhet të informohet për arsyen dhe për qëndrimin që do të mbajë përfaqësuesi politik. Kështu, pesha parlamentare mund të shndërrohet në përfitim institucional për qytetarët.

Në këtë kuadër duhet trajtuar edhe kantonizimi ose federalizimi. Shqiptarët mund t’i paraqesin këto alternativa në debatin demokratik, por propozimi duhet të ketë përmbajtje të plotë. Duhet sqaruar çfarë kompetencash do të kenë njësitë territoriale, si do të financohen, çfarë do të mbetet në nivel qendror dhe si do të zgjidhen mosmarrëveshjet. Pa këto përgjigje, kërkesa për riorganizim rrezikon të mbetet instrument presioni pa rrugë zbatimi.

Kufizimi politik është i qartë: Marrëveshja e Ohrit mbështet ruajtjen e karakterit unitar të shtetit dhe përcakton se çështjet etnike nuk kanë zgjidhje territoriale. Federalizimi do të kërkonte një marrëveshje të re politike dhe rishikim të gjerë kushtetues. Prandaj, ai duhet paraqitur me vetëdije për përmasën e ndryshimit që kërkon.

Një hap i menjëhershëm dhe i argumentueshëm do të ishte kërkesa për decentralizim më të thellë fiskal e funksional. Komunat duhet të kenë burime të parashikueshme për përgjegjësitë që mbajnë. Financimi duhet të mbështetet në kritere publike që marrin parasysh popullsinë, nevojat, varfërinë dhe kapacitetin ekonomik. Bashkë me kompetencat duhet të forcohen auditimi, transparenca e prokurimit dhe kontrolli qytetar, sepse autonomia lokale mund të keqpërdoret po aq sa pushteti qendror.

Çdo projekt shqiptar për ndryshimin e shtetit duhet të përfshijë garanci për maqedonasit dhe komunitetet e tjera. Një model bindës duhet të sigurojë të drejta të barabarta edhe për qytetarët që do të mbeteshin pakicë brenda një rajoni ose kantoni. Për Shkupin duhet të propozohet një zgjidhje që ruan funksionimin e kryeqytetit, bashkërendon shërbimet dhe garanton pjesëmarrjen e barabartë.

Ndërtimi i mbështetjes përtej komunitetit shqiptar është edhe domosdoshmëri institucionale. Ndryshimet kushtetuese kërkojnë dy të tretat e deputetëve, ndërsa për dispozitat përkatëse mbi vetëqeverisjen lokale dhe të drejtat e komuniteteve kërkohet edhe shumica e posaçme e deputetëve nga komunitetet që nuk janë shumicë. Kjo e bën marrëveshjen ndërmjet komuniteteve pjesë të vetë rrugës së reformës.

Përgjegjësia duhet të kërkohet edhe brenda përfaqësimit shqiptar. Votuesit kanë të drejtë të dinë çfarë është premtuar, çfarë është negociuar dhe çfarë është realizuar. Organizatat qytetare, profesionistët dhe mediat mund të ndërtojnë një evidencë publike të zotimeve, duke e lidhur debatin me dokumente dhe rezultate. Protesta paqësore, pjesëmarrja publike dhe vota mbeten mjete demokratike për ta mbajtur këtë përgjegjësi aktive.

Hapi konkret duhet të jetë përgatitja e një platforme me pak kërkesa themelore, të mbështetura në ekspertizë dhe të hapura për debat. Ajo duhet të përmbajë projektin ligjor, koston, afatet dhe rrugën parlamentare për secilin objektiv. Nëse shqyrtohet federalizimi, duhet përgatitur projekti i tij; nëse kërkohet decentralizim, duhet paraqitur ndarja e kompetencave dhe e të ardhurave.

Shqiptarët do ta forconin pozitën e tyre duke bashkuar përfaqësimin politik me përgatitjen profesionale dhe kontrollin qytetar. Integrimi evropian dhe barazia e brendshme duhet të ndiqen paralelisht. Suksesi do të matet me të drejta që zbatohen, institucione që japin llogari dhe vendime që përmirësojnë jetën e qytetarëve.