Aliu: KAPITULLIM I SHTETIT LAIK, APO GARANTIM I LIRISË FETARE?

Bashkim Aliu

Eric Gujer, në një shkrim të botuar në gazetën Neuer Zürcher Zeitung më 12 shtator 2026, në të cilin analizon ngjarjet e 11 shtatorit, bën një ndërlidhje ndërmjet këtyre ngjarjeve, të cilat mund të shërbejnë si pikënisje për diskutime rreth radikalizimit dhe ideologjive militante, dhe disa elementeve kulturore, sociale, politike e fetare. Fryma e përgjithshme e analizës shkon në drejtim të trajtimit të grupeve militante, të veshjes së grave, përkatësisht të veshjes së nxënëseve në shkolla, të ushqimit të përzgjedhur sipas bindjeve fetare dhe të ushtrimit të notit në përputhje me rregullat fetare – hallka të të njëjtit zinxhir që autori i shkrimit në fjalë e quan “islamizëm”, ndërsa disa të tjerë e quajnë “Islam politik”.

Autori i shkrimit në fjalë i paraqet oborret e shkollave dhe klasat si “fushëbetejë”, ngase në këto hapësira “nuk ka botë paralele, vetëm bashkëjetesë të pavullnetshme”. Autori merr disa çështje që kërkojnë trajtim më specifik nga komuniteti mysliman, si edukimi fizik, ekskursionet, ushqimi, mënyra e trajtimit të figurave fetare etj., dhe prej tyre nxjerr përfundimin se shoqëria laike po “kapitullon”. Ai shprehet:

“Oborret e shkollave dhe klasat janë fushëbeteja sepse këtu nuk ka botë paralele, vetëm bashkëjetesë të pavullnetshme. Kur për Muhamedin flitet ndryshe nga për Krishtin, kur vajzat mungojnë në orët e edukimit fizik ose në ekskursionet shkollore, kur planifikimi i menusë në kuzhinën e shkollës bëhet një ecje diplomatike me litar të tendosur, atëherë shoqëria laike kapitullon centimetër pas centimetri. Kudo tjetër, mund të shmanget njëri-tjetri, por jo në shkollë. Kjo është ajo që mbetet nga ideali i lartë multikulturor: ndarja e heshtur.

Kjo ndarje u sjell dobi fundamentalistëve, sepse ata kanë një qëllim të qartë dhe durimin e nevojshëm. Ata duan kontroll mbi myslimanët dhe, për ta arritur këtë, po e shtyjnë prapa shoqërinë shumicë dhe sistemin e saj të vlerave. Enklavat ku islamizmi është bërë prej kohësh vetë Islami po bëhen gjithnjë e më të mëdha. Kjo nuk është shumë larg ndjenjës franceze të shkatërrimit të afërt. Kjo është arsyeja pse 11 shtatori ndihet kaq i kohëve të fundit. Përvjetori shërben si një kujtesë se si ideologjitë militante përpiqen për pushtet: me dhunë të hapur, me përmbysje, por mbi të gjitha me këmbëngulje strategjike.”

Kjo qasje e Eric Gujerit është problematike, sepse vendos ngjarje me karakter krejtësisht të ndryshëm në të njëjtin kontekst dhe, për rrjedhojë, mund të kundërshtohet në disa nivele.

Kështu, shkolla, sipas standardeve të shoqërive perëndimore, duhet të ruajë rregulla të përbashkëta, pjesëmarrje të barabartë dhe karakterin e saj laik. Megjithatë, të drejtat fetare nuk përbëjnë kapitullim të shoqërisë laike, pasi barazia fetare dhe liria e besimit janë pjesë e rendit kushtetues zviceran dhe e shoqërive demokratike. Kushtetuta zvicerane garanton lirinë e ndërgjegjes dhe të besimit, përfshirë të drejtën për ta ushtruar fenë individualisht ose në bashkësi. Prandaj, fakti që një nxënëse myslimane mban shami nuk është, në vetvete, dëshmi se “shoqëria laike po kapitullon”. Laiciteti i shkollës nënkupton neutralitetin e institucionit ndaj feve, jo domosdoshmërisht zhdukjen e shprehjeve fetare të nxënësve.

Argumenti i Gujerit duket se mbështetet në një logjikë përjashtuese, duke vënë përballë “shoqërinë laike” dhe “nxënëset myslimane”, ndërkohë që një kundërvënie e tillë nuk është e domosdoshme. Një shkollë mund të jetë njëkohësisht laike, publike dhe gjithëpërfshirëse, ndërsa nxënësit e saj mund të kenë bindje të ndryshme fetare. Neutraliteti institucional do të thotë se shkolla nuk favorizon një fe mbi një tjetër dhe nuk imponon një fe; nuk do të thotë se nxënësit duhet të jenë pa identitet fetar. Në këtë kuptim, prania e një shami në kokën e një nxënëseje nuk e bën shkollën më pak laike, njësoj si prania e një nxënësi të krishterë, hebre ose jofetar nuk e ndryshon karakterin publik të institucionit.

Po ashtu, trajtimi nga ana e tij i mungesës së një nxënëseje në edukimin fizik ose në një aktivitet shkollor si problem identitar nuk qëndron domosdoshmërisht, pasi çështja duhet të shqyrtohet në mënyrë konkrete: cili është shkaku, a ekziston një përjashtim, a ka mundësi përshtatjeje dhe a cenohet pjesëmarrja e detyrueshme? Pjesëmarrja e detyrueshme nuk përjashton mundësinë që çështjet fetare të trajtohen përmes zgjidhjeve praktike, për shembull përmes veshjeve të përshtatshme për notim. Kjo e zhvendos diskutimin nga një narrativë e përgjithshme, e paraqitur nga Eric Gujeri si “kapitullim i laicitetit”, te pyetja konkrete se si garantohet pjesëmarrja e barabartë.
Shkolla, të cilën autori i tekstit në fjalë e quan “fushëbetejë”, është një institucion arsimor multikulturor, pasi është një hapësirë që frekuentohet nga nxënës dhe nxënëse me prejardhje të ndryshme kulturore. Për këtë arsye, nuk do të ishte e qëlluar të projektohej si një vend ku duhet të prodhohet uniformitet kulturor. Detyra themelore e shkollës si institucion arsimor nuk konsiston domosdoshmërisht edhe në krijimin e një pamjeje unike të nxënësve. Përkundrazi, një nga sfidat e arsimit publik është që fëmijët me prejardhje dhe bindje të ndryshme të marrin pjesë në të njëjtin sistem arsimor.

Në këtë kuptim, cilësimi i shkollës si “hapësirë e bashkëjetesës së pavullnetshme” nuk është më shumë se një interpretim dhe jo një fakt i vetëkuptueshëm. Prania e dallimeve nuk duhet të çojë domosdoshmërisht në ndarje. Përkundrazi, ndalimi i pjesëmarrjes ose përjashtimi për shkak të identitetit fetar mund të prodhojë vetë ndarjen që argumenti pretendon se dëshiron ta shmangë.

Po e përpunoj këtë pjesë që të jetë më e rrjedhshme, më koherente dhe më e saktë nga pikëpamja gjuhësore, duke ruajtur argumentin dhe qëndrimin e autorit.

Me këtë rast, kontestimi i argumentimit të autorit të tekstit mund të bëhet edhe përmes një pyetjeje që i referohet shkollës dhe sistemit arsimor në raport me dallimet kulturore të nxënësve dhe nxënëseve: Si mund të sigurojë shkolla publike që të gjithë fëmijët të marrin pjesë në mënyrë të barabartë, duke respektuar njëkohësisht lirinë e besimit dhe rregullat e përbashkëta? Kjo pyetje është më e përshtatshme sesa pyetja: A duhet të përshtaten myslimanët me shkollën?

Kjo qasje ndjek një linjë më produktive, ngase nuk niset nga supozimi se identiteti mysliman është në konflikt me shkollën publike. Vetë fakti që një nxënëse ushtron një të drejtë fetare nuk dëshmon se ajo mbështet atë që autori i shkrimit e quan “islamizëm”, përkatësisht “Islam politik”, dhe se i sheh këto si hallka të pandashme të zinxhirit të ekstremizmit dhe militantizmit. Po kështu, kjo nuk dëshmon se komuniteti i saj kërkon të vendosë kontroll mbi shoqërinë.

Një prind mysliman mund të kërkojë ushqim hallall jo sepse dëshiron ta islamizojë shkollën, por sepse dëshiron që fëmija i tij të respektojë rregullat fetare që ndjek familja. Po kështu, kërkesa për një alternativë ndaj një aktiviteti të caktuar mund të jetë shprehje e një bindjeje fetare dhe jo domosdoshmërisht një përpjekje për të imponuar një sistem paralel.

Thënë përmbledhtas, të drejtat fetare të nxënësve myslimanë nuk përbëjnë kapitullim të shoqërisë laike, por janë pjesë e sfidës së vetë shtetit laik për të garantuar lirinë dhe barazinë për të gjithë. Laiciteti i shkollës publike kërkon neutralitetin e institucionit, jo zhdukjen e identiteteve fetare të nxënësve. Prandaj, mbajtja e shamisë, pjesëmarrja në aktivitetet shkollore me përshtatje të arsyeshme ose respektimi i kërkesave fetare, për sa kohë që nuk bien ndesh me rregullat e detyrueshme të shkollës, nuk mund të barazohen automatikisht me izolimin, fundamentalizmin apo “kapitullimin” e shoqërisë laike.