Inteligjenca artificiale po arrin në kujdesin shëndetësor – a jemi gati?

“Inteligjenca artificiale (IA) premton shumë për avancimin e kujdesit shëndetësor dhe mjekësisë në të gjithë botën, por vetëm nëse etika dhe të drejtat e njeriut vendosen në zemër të projektimit, zbatimit dhe përdorimit të saj.” (Organizata Botërore e Shëndetësisë – Etika dhe Qeverisja e Inteligjencës Artificiale për Shëndetësinë – 2021)

Kujdesi shëndetësor maqedonas nuk është në fillimet e integrimit të dixhitalizimit në sistem. Procesi ka filluar, është ngritur institucionalisht dhe vazhdon të zhvillohet sistematikisht, dhe më e rëndësishmja, është i dukshëm. “Terminali im” ka lidhur kartelën elektronike shëndetësore, referimet dhe recetat për më shumë se një dekadë. Aplikacioni “Shëndeti im” u lejon qytetarëve të kenë akses në ekzaminimet, referimet, recetat dhe vaksinimet e tyre. Paralelisht, janë përgatitur ndryshime ligjore që parashikojnë menaxhimin e plotë elektronik të dokumentacionit mjekësor, dhe telemjekësia do të marrë vlerë të barabartë institucionale në lidhje me ekzaminimet fizike. Maqedonia tashmë po ndërton intensivisht një themel dixhital, dhe për këtë arsye sot përballemi me një pyetje më të rëndësishme: a do të hyjmë në epokën e inteligjencës artificiale të gatshme apo do ta lejojmë atë të na gjejë pa një përgjigje të përgatitur shëndetësore, ligjore dhe etike.

Së pari, është e rëndësishme të theksohet ndryshimi thelbësor që shpesh humbet në debatet publike. Dixhitalizimi mbledh, lidh dhe organizon të dhënat, ndërsa IA analizon, parashikon, rekomandon dhe fillon të ndikojë në arsyetim dhe vendimmarrje. Dixhitalizimi është themeli infrastrukturor, dhe IA është superstruktura, faza e re që thith fuqinë e vendimmarrjes. Prandaj, një transformim i përgjithshëm dixhital i kujdesit shëndetësor nuk është i mjaftueshëm për Maqedoninë, ajo duhet të zhvillojë një qasje specifike ndaj IA-së. Pjekuria shtetërore është e nevojshme, e cila duhet të shprehet përmes një kuadri sistemik të nuancuar që do të bashkojë mjekësinë, ligjin, etikën, sigurinë kibernetike dhe interesin publik.

Institucionet botërore tashmë po paralajmërojnë se këtu po hapet boshllëku më i ndjeshëm. OBSH-ja zbuloi në vitin 2025 se vetëm 8% e vendeve në Evropë kanë një strategji të veçantë kombëtare për inteligjencën artificiale në kujdesin shëndetësor, ndërsa 86% e tyre e tregojnë pasigurinë ligjore si pengesën kryesore dhe vetëm 8% kanë vendosur standarde për përgjegjësinë nëse sistemi shkakton dëm. Komisioni Evropian, nga ana tjetër, deklaron se softueri për qëllime mjekësore është ndër sistemet me rrezik të lartë dhe për këtë arsye duhet t’i nënshtrohet kërkesave të rrepta për cilësinë e të dhënave, mbikëqyrjen njerëzore, uljen e rrezikut dhe informacionin e saktë për përdoruesin. Në fund të fundit, teknologjia po përparon me shpejtësi, por besimi në kujdesin shëndetësor nuk duhet të ndërtohet shpejt, domethënë, ai duhet të zhvillohet me kujdes dhe saktë.

Ekziston gjithashtu një shtresë më e thellë, filozofiko-etike në këtë temë, dhe kjo është frika, e cila, në këtë rast, nuk është vetëm për shkak të IA-së si diçka e re dhe e panjohur për përvojën profesionale që kemi lënë pas në jetë. Frika rrjedh gjithashtu nga mundësia që një person të fundoset dhe të bëhet një faktor i paqartë ose i mjegullt në një sistem që duhet të jetë i qartë si kristali – pacienti nuk e di se kush po merr vendimet, mjeku ndjen se një mekanizëm i padukshëm po ndërhyn midis njohurive të tij dhe fatit të pacientit. Kjo është arsyeja pse UNESCO thekson se mbrojtja e të drejtave dhe dinjitetit të njeriut është themeli i etikës së IA-së dhe se mbikëqyrja njerëzore nuk duhet të lejohet të jetë një formalitet protokollar, por një garanci thelbësore. Entuziazmi teknologjik me të cilin e pranojmë IA-në nuk mjafton për të zvogëluar frikën, nevojitet një strukturë morale në sistem. Njerëzit do t’i besojnë IA-së në kujdesin shëndetësor vetëm nëse e dinë se ajo nuk e largon personin nga qendra.

Prandaj, është e rëndësishme të thuhet diçka e thjeshtë, dhe kjo është se në mjekësi nuk duhet të ketë “vendim anonim”. Nëse një algoritëm ka ndihmuar në triazh, shqyrtim, interpretim të një imazhi me rreze X ose në vlerësimin e rrezikut, kjo duhet të jetë e verifikueshme dhe e shpjegueshme. Nëse sistemi ndodh të bëjë një gabim, në atë rast, në asnjë rrethanë “objektive” përgjegjësia nuk duhet të zhduket në zonën gri të llogaritjeve algoritmike. Rreziku i vendimeve të anshme mund të jetë për shkak të anshmërisë së të dhënave mbi bazën e të cilave ato merren. Në këtë kontekst të rreziqeve të mundshme dhe reale, një qasje e synuar ndaj integrimit të IA-së bëhet e rëndësishme, e cila do të duhet të bëjë vazhdimisht korrigjime në proceset në kujdesin shëndetësor, në mënyrë që t’i mbajë ato brenda kornizave etike.

Bota tashmë ofron shembuj konkretë se si IA mund të jetë një pjesë funksionale e sistemit të kujdesit shëndetësor, por vetëm kur vendoset në një kornizë klinike dhe institucionale. Në Angli, Shërbimi Kombëtar i Shëndetit (NHS) raporton se një mjet për interpretim të shpejtë të imazheve në goditje në tru është vendosur tashmë në një rrjet prej më shumë se 70 spitalesh, rreth 15,000 pacientë kanë përfituar drejtpërdrejt nga kjo qasje dhe, falë njohjes më të shpejtë të trombit, pacientët marrin ndërhyrje shpëtuese jetësh më shumë se një orë më parë. Kjo nuk është fantastiko-shkencore, ky është një shembull ku IA është e integruar në një segment specifik të kujdesit shëndetësor – goditje akute në tru – për të ndihmuar mjekët të marrin vendime më të shpejta ku çdo minutë është e rëndësishme për rezultatin e trajtimit.

Maqedonia, nga ana e saj, tashmë ka procese që tregojnë se kjo temë po hapet në kohën e duhur. Vitin e kaluar, Ministria e Transformimit Dixhital prezantoi projektin “Vezilka” – Qendra Kombëtare për Inteligjencën Artificiale, në të cilin kujdesi shëndetësor është listuar në mënyrë eksplicite si një nga fushat prioritare, përmes analizës së të dhënave shëndetësore dhe përmirësimit të shërbimeve mjekësore. Në të njëjtën kohë, Ministria e Shëndetësisë po punon për finalizimin e një Strategjie Kombëtare për Kujdesin Shëndetësor Dixhital, me fokus në ndërveprimin, standardet HL7 FHIR, gjurmët e auditimit, aksesin e bazuar në role dhe analizat në kohë reale, dhe një projekt pilot i telemjekësisë është zbatuar me sukses tashmë në rrugën Shkup-Dibër-Delçevë. Kjo do të thotë se vendi tashmë po hap derën për fazën tjetër. Por çdo derë e hapur kërkon një roje. Në kujdesin shëndetësor, ai roje duhet të jetë në nivelin e politikës kombëtare.

Kjo është arsyeja pse unë besoj se vendi ynë duhet të zhvillojë qasjen e vet të besueshme ndaj IA-së në kujdesin shëndetësor. Një qasje në të cilën vendimi përfundimtar klinik do të merret nga një person, jo nga një algoritëm. Brenda një kuadri të tillë, çdo mjet i IA-së do të validohet klinikisht, do të mbikëqyret etikisht dhe do të rregullohet ligjërisht përpara se të bëhet pjesë e praktikës. Të dhënat e ndjeshme shëndetësore nuk duhet të shndërrohen në lëndë të parë pa rregulla dhe mbrojtje të fortë. Mjekët duhet të trajnohen për të përdorur teknologjinë, por edhe të dinë se ku mbaron përfitimi i saj dhe ku fillon nevoja për gjykim dhe vendimmarrje njerëzore. Dhe më e rëndësishmja, pacienti duhet të jetë i sigurt se shteti nuk e ka sakrifikuar sigurinë e tij në emër të shpejtësisë së inovacionit.

Mjetet e reja dixhitale dhe inteligjenca artificiale janë të rëndësishme, por ato nuk janë të mjaftueshme për të përcaktuar plotësisht të ardhmen e kujdesit shëndetësor, nevojitet mençuria njerëzore për t’i vënë ato nën kontroll. Dixhitalizimi është tashmë një proces intensiv në Maqedoni, dhe hapi tjetër i madh do të jetë krijimi i një qasjeje të veçantë, të përgjegjshme dhe dinjitoze ndaj inteligjencës artificiale në kujdesin shëndetësor.