Ideali i lirisë dhe Luftëtarët e lirisë

Mr.Ali Hertica
Ideja perëndimore e lirisë siç e njohim sot nuk është një e dhënë, por e formësuar nga revolucionet e mëdha të shekullit të tetëmbëdhjetë, “Prezantimi i konceptit të lirisë ishte një reagim ndaj një numri revolucionesh demokratike që ndodhën në fund të shekullit të tetëmbëdhjetë. Në Evropën moderne, u bënë përpjekje për herë të parë për të futur forma më demokratike të qeverisjes, dhe kjo u bë në emër të lirisë.Ky koncept i lashtë i lirisë – një qeveri demokratike në të cilën të gjithë marrin pjesë në vendimmarrje – mori kritika nga liberalizmi në shekullin e nëntëmbëdhjetë. “Liberalizmi është një lëvizje politike që në fakt fillimisht ishte shumë antidemokratike. Ideja qendrore ishte të kufizohej fuqia e qeverisë sa më shumë që të ishte e mundur. Këtu lindi lufta mbi kuptimin e lirisë midis liberalëve dhe socialistëve, të cilët në fakt po mbronin demokracinë.
Sot, kjo luftë ende po zhvillohet, veçanërisht gjatë pandemisë së koronavirusit dhe protestave të fermerëve. “Sipas asaj mënyre të vjetër të të menduarit për lirinë, nuk ka kuptim të thuash gjëra të tilla si: ora policore kufizon lirinë tone . “Sepse – duke supozuar se ora policore u vendos në një mënyrë demokratikisht korrekte – ky është një vendim që të gjithë e morëm së bashku për të mbrojtur veten. Koncepti i lirisë që përmendin në thelb thotë, nëse duam të jemi të lirë, atëherë ka vetëm një mënyrë për ta realizuar atë liri, dhe kjo është të kufizojmë pushtetin e qeverisë sa më shumë që të jetë e mundur.Kjo luftë për kuptimin e lirisë nuk është vetëm një fenomen bashkëkohor, por përsëritet gjatë gjithë historisë.
Këta revolucionarë ishin themeluesit e demokracive moderne. Ata luftuan për liri dhe me këtë nënkuptonin një formë vetëqeverisjeje. Grekët e lashtë e kishin parë kështu edhe ata, të ndjekur nga romakët dhe humanistët e Rilindjes: për pjesën më të madhe të historisë, liria kuptohej si ‘qeverisje nga populli.Për më shumë se dy mijë vjet, liria nuk do të thoshte të jesh në gjendje të bësh çfarë të duash. Nuk do të thoshte të lihesh vetëm dhe të gëzosh pasuritë e tua. As nuk do të thoshte një shtet i vogël që ndërhyn me banorët e tij sa më pak të jetë e mundur.Jo, një qeveri në të cilën merrnin pjesë përfaqësues të popullit – kjo konsiderohej garancia më e mirë e lirisë për shekuj me radhë, sepse ligjet e vendit do të ishin atëherë një pasqyrim i vullnetit të popullit. Bëhej fjalë për atë se kush e mbante pushtetin, jo për sa pushtet ka shteti.
Ndërkohë që i bën jehonë retorikës së thjeshtë për liri ose vdekje, ajo që mbrohet këtu është një lloj lirie shumë e ndryshme nga ajo e së kaluarës. Jo më ideali kolektiv që kundërshton dominimin, por liria si një arritje individuale që duhet të mbrohet me dhëmbë e thonj kundër paternalizmit të perceptuar – ose edhe shtypjes – nga një qeveri demokratike.
Në kërkim të lirisë së qëndruesh e për ato mënyra të tjera, të harruara të të menduarit për lirinë si një ideal demokratik, sepse unë jam në kërkim të lirisë së qëndrueshme. Në një seri të vazhdueshme artikujsh dhe buletinesh, unë argumentoj se ne duhet, përmes mjeteve demokratike, të ndalojmë ose të racionojmë atë që është e panevojshme, por ndotëse.
Mënyra se si mendojmë për lirinë sot u shpik nga liberalët që kishin frikë nga populli. Deri në fund të shekullit të njëzetë, “liria” dhe “demokracia” ishin të lidhura në mënyrë të pandashme; liria ishte një ideal kolektiv. Vetëm në shekullin e njëzetë u shfaq ideja “liberale” e lirisë, e cila thekson pavarësinë individuale. Frenimi i pushtetit të popullit u bë një parakusht për mbrojtjen e individit. Liberalët që kanë argumentuar kundër shumë demokracisë që atëherë nuk kanë vetëm në mendje argumente filozofike rreth “tiranisë së shumicës”; ata kanë gjithashtu frikë nga rishpërndarja ekonomike që, sipas tyre, është pasoja e pashmangshme e një demokracie të fortë.Ideali i lirisë së zgjedhjes u shfaq vetëm pas Luftës së Kosovës Më pas u përhap kryesisht nga mendimtarë neoliberalë .Është hera e parë në histori që fillojmë të përjetojmë lirinë e konsumatorit – të qenit në gjendje të zgjedhim nga shumë produkte të ndryshme – si një formë e rëndësishme e lirisë. Në historinë e gjatë të të menduarit për lirinë, kjo është më shumë një përjashtim sesa një traditë.Masat shtrënguese nuk janë gjithmonë kufizuese të lirisë. Nga perspektiva e të menduarit më të vjetër demokratik mbi lirinë, pyetja nuk është se sa pushtet ka shteti, ose në çfarë mase ndërhyn në jetën tonë. Pyetja është: kush i shkroi ligjet një popullsi që imponon një ligj mbi veten e saj nuk e kufizon lirinë e saj, por e ushtron atë. Masat shtrënguese, siç është një racion ikjeje, pra, mund të jenë vërtet të mira për lirinë. Pyetja thelbësore nuk është nëse e kemi kufizuar ndërhyrjen e shtetit në minimum, por nëse njerëzit kanë kontroll mbi veten dhe e përdorin atë kontroll për të rritur mirëqenien kolektive.
Sot, janë kryesisht politikanë dhe mendimtarë të krahut të djathtë që flasin për lirinë, por edhe e majta ka një histori frymëzimi mendimtarësh mbi lirinë. Në fund të shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe fillim të shekullit të njëzetë, socialistët dhe progresivët në Evropë dhe SHBA mbështetën me pasion lirinë. Për të qenë vërtet të lirë, banorët duhej të ishin të lirë nga dominimi politik dhe ekonomik. “Liria e vërtetë individuale nuk mund të ekzistojë pa siguri dhe pavarësi ekonomike ku njerëzit në nevojë nuk janë njerëz të lirë”.Është koha që njerëzit progresivë të fillojnë të mendojnë përsëri për lirinë si një ideal kolektiv dhe është e nevojshme të përfshihen klimën dhe mjedisin në këtë. Ekziston një paralele midis mënyrës se si socialistët e hershëm flisnin për lirinë nga dominimi ekonomik dhe mënyrës se si progresistët sot mund të flasin për lirinë nga valët e të nxehtit, ndotja e ajrit dhe zhdukja masive. Kjo është detyrë shtëpie: nëse njerëzit progresivë nuk fillojnë të mbrojnë politikën mjedisore në terma të lirisë, atëherë kundërshtarët do të vazhdojnë ta sulmojnë atë nën flamurin e lirisë – dhe të fitojnë.