Galdini: Shteti mbi litrin! Edi Rama dhe çmimi i karburanteve!

Nga Arian Galdini

Në Shqipëri, çmimi i karburantit nuk del në treg si një numër i vetëm.
Del si shtresim.

Litri që qytetari sheh te pompa nuk është vetëm nafta ose benzina.

Është malli i importuar, është rruga e tij, është porti, magazina, shpërndarja, marzhi tregtar, barra fiskale dhe tatimi që i hipën sipër asaj barre.

Prandaj debati ynë publik nis shpesh i shtrembër qysh në fjalinë e parë.

Flitet sikur shqiptari po paguan vetëm karburantin, kur në të vërtetë ai po paguan tregun dhe shtetin bashkë.

Në një vend importues si Shqipëria, me hyrje të përqendruara dhe me logjistikë që peshon realisht mbi çmimin final, kjo nuk është hollësi teknike.

Është thelbi.

Kjo është arsyeja pse pushteti flet gjithmonë gjysmë të vërtetën.

Po, tregu ndërkombëtar ka peshë.

Krizat energjetike, luftërat, lëkundjet e furnizimit dhe tronditjet e bursave të naftës i godasin drejtpërdrejt vendet importuese.

Askush serioz nuk e mohon këtë.

Por po aq e vërtetë është se Shqipëria nuk është vetëm viktimë e botës.

Shqipëria është edhe autore e një pjese të çmimit të vet.

Mbi goditjen që vjen nga jashtë, shteti vendos barrën e vet.

Dhe pastaj vendos edhe tatimin mbi atë barrë.

Kjo është e vërteta.

Litri në Shqipëri nuk mban vetëm barrën e tregut, mban edhe rehatinë fiskale të pushtetit.

Kjo është fjalia që qeveria nuk e thotë dot me zë të plotë.

Do të flasë për krizën globale, për importin, për bursat, për luftën, për çmimin që “na vjen”.

Nuk do të flasë me të njëjtin sinqeritet për dorën e vet mbi litër.

Nuk do të thotë se, përpara se karburanti të mbërrijë te makina, te furgoni i bukës, te autobusi i punëtorit, te traktori, te kamioni i furnizimit, shteti ka hyrë tashmë në trupin e tij.

Dhe pikërisht këtu prishet masa morale e kësaj çështjeje.

Sepse karburanti nuk është mall anësor.

Nuk është luks i tabelës.

Është gjaku i ekonomisë së përditshme.

Hyn te buka, te bujqësia, te transporti, te furnizimi, te çmimi i mallrave, te jeta që lëviz mbi rrota.

Kur litri rëndohet, nuk rëndohet vetëm shoferi.

Rëndohet zinxhiri i jetës së zakonshme.

Kjo do të ishte arsye e mjaftueshme për maturi.

Por në Shqipëri kemi diçka më të rëndë, për shtetin, karburanti është bërë arkë e heshtur.

Kur pushteti mësohet me paranë që hyn përmes pompës, ai fillon ta shohë litrin jo si barrë mbi qytetarin, por si qetësi për veten.

Nga ai çast, pyetja nuk është më sa mban familja, sa mban fermeri, sa mban transporti, sa mban biznesi i vogël.

Pyetja bëhet sa mund të durojë litri pa iu prishur rehati arkës.

Dhe kur një shtet arrin deri këtu, ai nuk po administron më një mall strategjik.

Po mjel në heshtje lëvizjen e një vendi.

Pikërisht këtu hyn edhe gënjeshtra politike e Edi Ramës.

Teza e tij se, po të hiqej barra mbi karburantin, do të katërfishohej ose dhjetëfishohej taksa e makinës, është fjali e ndërtuar për të frikësuar, jo për të sqaruar.

Nuk qëndron si e vërtetë e përgjithshme, sepse përzien dy gjëra që nuk janë e njëjta gjë.

Taksa mbi karburantin taton përdorimin.

Sa më shumë ecën, sa më shumë djeg, aq më shumë paguan.

Taksa vjetore e automjetit taton zotërimin.

Ajo lidhet me vetë ekzistencën e mjetit si pronë, me llojin e tij, me vjetërsinë, me natyrën e vet.

Njëra ndjek kilometrin.

Tjetra ndjek pronësinë.

Të thuash se ulja e njërës sjell automatikisht shpërthimin e tjetrës, do të thotë të shesësh si ligj matematikor atë që është vetëm zgjedhje politike.

Kjo duhet thënë pa mjegull, Edi Rama i merr këto dy universe dhe i shet si një matematikë të vetme.

Nuk janë.

Dhe ky nuk është vetëm gabim fjalie.

Është teknikë pushteti.

Duke i shkrirë këto dy taksa në një frikë të vetme, ai kërkon të mbrojë jo drejtësinë fiskale, por pozitën e vet mbi litrin.

Kërkon t’i thotë qytetarit, mos kërko lehtësim këtu, sepse do ta pësosh diku tjetër.

Pra jo sqarim, por disiplinim me frikë.

Jo e vërtetë, por administrim i ankthit.

Dhe kjo është dyfish e pandershme, sepse paraqet si domosdoshmëri atë që është vetëm alternativë, dhe sepse përdor frikën e pronarit të makinës për të mbrojtur rehatinë fiskale të pushtetit.

Madje pushteti e ka rrëzuar vetë, me dorën e vet, absolutizmin që shpall në ekran.

Sa herë goditja nga jashtë bëhet e fortë, qeveria pranon se barra fiskale mund të lëvizë, mund të zbutet, mund të përdoret si amortizator.

Pra, kur i leverdis, taksa shpallet e paprekshme, thuajse si ligj i natyrës.

Kur e detyron kriza, e njëjta taksë bëhet elastike.

Kjo mjafton për të rrëzuar gjithë teatrin e fjalisë së Ramës.

Problemi nuk është se barra nuk mund të preket.

Problemi është se qeveria do ta prekë vetëm kur i duhet të shpëtojë fytyrën, jo kur i duhet të mbrojë drejtësinë e barrës.

Kjo nuk është shtetari.

Kjo është oportunizëm fiskal i veshur si përgjegjësi.

Prandaj Shqipërisë nuk i duhet as bordi, as britma e verbër “hiqe taksën”, as frika e prodhuar me mikrofon se çdo lehtësim sot do të kthehet nesër në dënim.

Shqipërisë i duhet një rend tjetër.

Një ligj stabilizimi për karburantin, i qartë, automatik, i kufizuar, i audituar dhe i mbrojtur nga arbitrariteti.

Jo si lojë me çmimin.

Jo si teatër shtetëror.

Jo si dhuratë pa dallim.

Po si mënyrë e drejtë për të ndarë kohën normale nga koha e goditjes.

Thelbi i kësaj rruge është i thjeshtë.

Barra mbi karburantin nuk duhet trajtuar si bllok i vetëm.

Ajo duhet ndarë në dy pjesë.

E para është bërthama e pandryshueshme fiskale, ajo që ruan të ardhurat bazë të shtetit dhe seriozitetin e buxhetit.

E dyta është shtresa luhatëse, ajo pjesë që nuk ka pse të sillet si mur i verbër kur tregu del nga masa, por mund të ulet përkohësisht në kushte goditjeje.

Këtu qëndron dallimi mes shtetit serioz dhe shtetit teatral.

Ulja nuk duhet të vijë nga humori i ministrit, nga paniku i ditës apo nga fjalimi i mbrëmjes.

Duhet të ndizet vetë nga ligji dhe të shuhet vetë nga ligji.

Në gjuhë të thjeshtë, ky mekanizëm duhet të punojë si valvul sigurie e jetës ekonomike.

Kur tregu nxehet përtej kufirit të krizës, shteti nuk bën teatër dhe nuk djeg buxhetin, hap përkohësisht valvulën që të mos shpërthejë barra mbi jetën e përditshme.

Kur tregu qetësohet, valvula mbyllet dhe rendi fiskal kthehet në vendin e vet.

Një shtet i drejtë nuk e lë litrin të mbajë i vetëm peshën e krizës, ai e hap për pak barrën e vet, që të mos çahet jeta ekonomike e vendit.

Kjo është fjalia e zgjidhjes.

Jo mëshirë fiskale. Jo shfaqje.

Jo lëshim i çastit.

Është shteti që pranon se, kur presioni vjen nga jashtë, nuk ka të drejtë ta lërë të bjerë i tëri mbi bukën, punën dhe lëvizjen e përditshme të vendit.

Kjo valvul nuk mund të jetë as kapriço administrative, as mekanizëm i mjegullt.

Pragu i goditjes, çasti i aktivizimit dhe kufiri i zbutjes duhet të jenë të lidhura me tregues objektivë, me kohë të caktuar dhe me rikthim automatik.

Vetëm kështu qytetari nuk mbetet peng i vullnetit të ditës.

Vetëm kështu tregu nuk mëson të luajë me nervin e krizës.

Por një ligj i mirë nuk ndërtohet vetëm për t’u dukur i drejtë.

Ndërtohet kundër abuzimit që mund të lindë prej tij.

Kjo do të thotë se shtresa luhatëse nuk mund të aktivizohet mbi bazën e një dite të vetme apo të një lëkundjeje të çastit.

Përndryshe tregu do të mësojë të luajë me pragun.

Mekanizmi duhet të mbështetet mbi mesatare kohore dhe mbi koston reale të hyrjes, në mënyrë që askush të mos ketë nxitje ta shtyjë çmimin drejt kufirit vetëm për të kapur lehtësimin.

Shteti i mençur nuk mjaftohet me qëllim të mirë.

Ai ndërton mjetin kundër hileve që vetë qëllimi i mirë mund të prodhojë.

Po aq e domosdoshme është drita mbi koston.

Në një treg ku hyrja është e përqendruar, shteti nuk ka pse ta caktojë arbitrarisht çmimin.

Por ka detyrimin ta bëjë të lexueshëm.

Qytetari duhet të dijë sa kushton malli në hyrje, sa merr porti, sa merr logjistika, sa bëhet shumica, sa bëhet pakica, sa merr shteti dhe sa mbetet si marzh tregu.

Kjo nuk është tekë burokratike.

Është kusht drejtësie.

Sepse nëse shteti ul përkohësisht një pjesë të barrës dhe qytetari nuk e sheh këtë ulje te pompa, atëherë lehtësimi publik është ngrënë diku në mjegull.

Transparenca, pra, nuk është stoli morale e modelit.

Është kushti që ndan zbutjen reale nga mashtrimi i heshtur.

Pastaj vjen fondi i stabilizimit.

Kjo është hallka që i jep modelit kujtesë.

Pa fond, çdo ulje e përkohshme bëhet vrimë e menjëhershme në buxhet.

Me fond, një pjesë e barrës së kohëve normale ruhet për kohët e goditjes.

Kjo është logjikë prej shtetarësh të ndërgjegjshëm e të përgjegjshëm, në kuptimin e saj më serioz, jo shpenzim i verbër, jo dhuratë elektorale, jo reagim me panik, por rezervë për kohën kur tregu del nga masa.

Në periudhat kur çmimet janë nën pragun e krizës, një pjesë e komponentit luhatës duhet të grumbullohet në një fond të dedikuar.

Jo për propagandë.

Jo për luks administrativ.

Jo për vrima të zakonshme.

Vetëm për stabilizimin e karburantit kur ndizet pragu i goditjes.

Kështu shteti nuk del te qytetari me duar bosh sa herë digjet bota.

Del me kujtesë financiare.

Dhe pastaj vjen ndihma e synuar.

Këtu modeli bëhet më i drejtë se ulja lineare dhe më i fortë se bordi.

Jo çdo litër ka të njëjtën peshë morale dhe ekonomike.

Litri që lëviz autobusin e punëtorit, furgonin që shpërndan bukën, kamionin që furnizon tregun, traktorin që mban bujqësinë në këmbë, nuk është njësoj me litrin e luksit.

Shteti serioz duhet të dijë të dallojë.

Në krizë të rëndë, mbështetja shtesë duhet të shkojë te transporti publik, te bujqësia e formalizuar, te hallkat që mbajnë furnizimin dhe ekonominë reale.

Kjo e bën modelin më të drejtë, sepse nuk shpërndan para publike pa dallim.

Dhe e bën më të qëndrueshëm, sepse fondi, transparenca dhe ndihma e synuar lidhen të treja me të njëjtin nerv, mbrojtjen e jetës materiale të vendit.

Këtu qëndron epërsia reale e kësaj alternative.

Ulja lineare e taksave tingëllon bukur, por i jep njësoj lehtësim edhe nevojës, edhe luksit, edhe punës, edhe shpenzimit pa cak.

Bordi tingëllon i fortë, por shpesh mbulon mjegullën me mjegull, sepse nuk zgjidh as formulën fiskale, as transparencën e kostos, as përqendrimin e tregut.

Ndërsa ky model mban bashkë katër gjëra që rrallë rrinë bashkë, ruan bërthamën e të ardhurave publike, zbut goditjen kur vjen kriza, detyron tregun të bëhet i lexueshëm dhe e drejton ndihmën aty ku lëviz ekonomia reale.

Kjo nuk është vetëm zgjidhje më e mençur.

Është kundërfigura morale e shtetit që e trajton litrin si plaçkë të arkës së vet.

Prandaj fjalia e fundit duhet të jetë e thjeshtë.

Karburanti nuk është luks i tabelës.

Është gjaku i punës, i transportit, i bukës dhe i jetës së përditshme.

Një shtet serioz nuk e kthen litrin në peng të rehatisë së vet fiskale.

Ai mban barrë të drejtë në kohë normale, hap valvulën e ligjshme në kohë goditjeje, nxjerr çmimin nga mjegulla dhe mbron, para së gjithash, ekonominë reale të vendit.

Gjithçka tjetër është ose mashtrim, ose rehati pushteti mbi mundin e tjetrit.

Dhe aty bie e gjithë fjalia e Ramës.

Ulja e një pjese të barrës fiskale mbi karburantin nuk e katërfishon automatikisht taksën e makinës.

Ajo vetëm i heq pushtetit një pjesë të qetësisë së vet mbi litrin.

Dhe kjo është arsyeja pse pushteti i trembet aq shumë.

Sepse kur litri bëhet barrë e padrejtë, nuk rëndohet vetëm makina në rrugë.

Rëndohet autobusi i mëngjesit, furra e lagjes, arka e fermerit dhe tavolina e familjes.

Aty padrejtësia pushon së qenuri shifër.

Bëhet jetë.

Dhe aty duhet të fillojë edhe rendi.

Arian Galdini