FONDI PENSIONAL NË MAQEDONINË E VERIUT: FINANCIMI, KEQMENAXHIMI DHE SFIDAT E QËNDRUESHMËRISË

Shkruan: Analisti Qani Shabani

Fondi për Sigurim Pensional dhe Invalidor është një nga institucionet më të rëndësishme financiare dhe sociale të shtetit. Nga funksionimi i tij varen të ardhurat mujore të qindra mijëra pensionistëve, por edhe një pjesë e rëndësishme e financave publike.

Për këtë arsye, çështja e Fondit nuk mund të shihet vetëm si problem i pagesës së pensioneve. Në qendër të debatit duhet të jenë financimi, mbledhja e kontributeve, administrimi i parasë publike dhe mënyra se si menaxhohen burimet që janë në dispozicion.

Problemi financiar është i qartë: të ardhurat nga kontributet nuk janë të mjaftueshme për të mbuluar të gjitha shpenzimet për pensione. Diferenca mbulohet përmes transferimeve nga Buxheti i shtetit. Kjo krijon një presion të vazhdueshëm mbi financat publike dhe e bën qëndrueshmërinë e Fondit një çështje me rëndësi për të gjithë ekonominë.

Në vitin 2024, transferimet buxhetore përbënin një pjesë të konsiderueshme të të ardhurave të Fondit. Ndërkohë, në Buxhetin e vitit 2026 janë parashikuar 116.8 miliardë denarë për pensione. Kjo tregon peshën që kanë pensionet në financat publike dhe nevojën për një menaxhim shumë më të kujdesshëm të Fondit.

Por këtu fillon edhe problemi tjetër: mungesa e parave nuk është e vetmja sfidë. Një Fond që administron miliarda denarë duhet të ketë standarde të larta të menaxhimit financiar, kontrollit të brendshëm, administrimit të pasurisë, planifikimit dhe përgjegjësisë institucionale.

Çdo dobësi në këto fusha mund të krijojë kosto. Keqmenaxhimi nuk nënkupton vetëm humbje të drejtpërdrejta financiare. Ai mund të shfaqet përmes vonesave, procedurave joefikase, mungesës së stafit të kualifikuar, evidencave jo të plota, kontrollit të pamjaftueshëm dhe planifikimit të dobët financiar.

Pikërisht këtu duhet të përqendrohet reforma e Fondit. Pyetja nuk duhet të jetë vetëm sa para i mungojnë Fondit, por edhe sa mirë po menaxhohen paratë që Fondi tashmë i ka në dispozicion.

Një institucion që administron të ardhurat dhe pensionet e qindra mijëra qytetarëve duhet të ketë administratë profesionale dhe kapacitete të mjaftueshme njerëzore. Në të kundërtën, vonesat dhe problemet administrative mund të kthehen në probleme financiare.

Edhe menaxhimi i detyrimeve kërkon vëmendje të veçantë. Detyrimet e akumuluara dhe vonesat në pagesa krijojnë presion shtesë mbi financat publike. Nëse një detyrim shtyhet vazhdimisht nga një periudhë në tjetrën, ai nuk zhduket; vetëm bartet në të ardhmen.

E njëjta logjikë vlen edhe për administrimin e kontributeve. Çdo vonesë në përcaktimin, evidentimin ose transferimin e tyre ndikon në besueshmërinë e Fondit dhe në sigurinë financiare të qytetarëve. Për këtë arsye, administrimi i kontributeve duhet të jetë sa më i saktë, transparent dhe i kontrollueshëm.

Në këtë mes ekziston edhe një faktor që nuk mund të anashkalohet: raporti ndërmjet të siguruarve dhe pensionistëve. Në dhjetor 2024, Fondi kishte 556,294 persona të siguruar dhe 343,048 pensionistë, ose rreth 1.63 persona të siguruar për një pensionist.

Ky raport tregon presionin demografik dhe financiar me të cilin përballet Fondi. Nëse numri i pensionistëve rritet më shpejt sesa baza e kontribuuesve, atëherë rritet edhe nevoja për financim shtesë nga Buxheti i shtetit.

Pikërisht për këtë arsye, problemi i Fondit nuk mund të zgjidhet vetëm duke shtuar para në Buxhet. Financimi është i domosdoshëm për të garantuar pagesën e pensioneve, por krahas tij duhet të ekzistojë edhe një reformë e mënyrës së menaxhimit.

Pensionisti nuk duhet të paguajë për dobësitë administrative të institucioneve. Ai pret pensionin në kohë dhe pret që paratë publike të menaxhohen me përgjegjësi.

Kjo do të thotë se reforma duhet të ketë dy drejtime të qarta: garantimin e qëndrueshmërisë financiare dhe përmirësimin e menaxhimit institucional.

Forcimi i kontrollit të brendshëm, përmirësimi i evidencave, digjitalizimi, rritja e kapaciteteve profesionale, planifikimi më i mirë financiar dhe administrimi më efikas i detyrimeve duhet të jenë pjesë e këtij procesi.

Në fund, çështja e Fondit nuk është vetëm çështje e shifrave. Është çështje e përgjegjësisë institucionale.

Më shumë financim pa përmirësim të menaxhimit nuk është zgjidhje afatgjatë.

Fondi ka nevojë për disiplinë financiare, administrim profesional dhe përgjegjësi institucionale. Qëndrueshmëria e tij nuk matet vetëm me faktin nëse pensioni paguhet sot, por edhe me aftësinë për të garantuar që pensionet të paguhen në mënyrë të qëndrueshme edhe nesër.