Prof. dr. Berton SULEJMANI: Ndërkombëtarizimi i arsimit sipëror dhe bashkëpunimi rajonal në Ballkanin Perëndimor

Nga Prof. dr. Berton SULEJMANI
Hyrje (ndërkombëtarizimi si prioritet strategjik për rajonin)
Në kuadër të Konferencës Rajonale “Bridging Futures/Ura drejt së ardhmes”, e mbajtur më 26–27 mars 2026, mora pjesë në cilësinë e nënkryetarit të Këshillit Nacional për Arsimin Sipëror dhe Veprimtarinë Shkencore të RMV-së. Kjo konferencë përfaqëson një forum të rëndësishëm për diskutimin e zhvillimeve strategjike të arsimit sipëror në Ballkanin Perëndimor dhe Evropën Juglindore.
Konferenca u organizua nga KBR (Këshilli për Bashkëpunim Rajonal/Regional Cooperation Council – RCC) dhe Banka Botërore (World Bank), ndërsa u zhvillua nën patronazhin e Ministrisë së Arsimit dhe Shkencës, në frymën e proceseve integruese evropiane dhe të përputhjes me standardet e Hapësirës Evropiane të Arsimit të Lartë (European Higher Education Area – EHEA).
Ndërkombëtarizimi i arsimit sipëror në kontekstin e Procesit të Bolonjës
Në kuadër të Procesit të Bolonjës (Bologna Process/Procesi i Bolonjës), ndërkombëtarizimi i arsimit sipëror përbën një nga shtyllat themelore të zhvillimit të sistemeve universitare në Evropë. Ky proces synon harmonizimin e strukturave arsimore, rritjen e transparencës dhe krahasueshmërisë së diplomave, si dhe lehtësimin e mobilitetit akademik (lëvizshmërisë akademike).
Ndërkombëtarizimi nënkupton integrimin e dimensionit ndërkombëtar në mësimdhënie, kërkim shkencor dhe menaxhim institucional, duke kontribuar në rritjen e cilësisë dhe konkurrueshmërisë së universiteteve.
Njohja e diplomave dhe bashkëpunimi rajonal
Njohja reciproke e diplomave ndërmjet vendeve të Ballkanit Perëndimor mbetet një nga shtyllat kryesore të bashkëpunimit rajonal. Në përputhje me parimet e EHEA-së (European Higher Education Area/Hapësira Evropiane e Arsimit të Lartë), kjo njohje lehtëson mobilitetin akademik dhe profesional si dhe forcon besimin ndërmjet sistemeve arsimore. Megjithatë, kërkohet harmonizim më i madh i standardeve dhe forcim i mekanizmave të sigurimit të cilësisë, përfshirë bashkëpunimin me rrjete si ENQE (European Network for Quality Assurance in Higher Education/Rrjeti Evropian për Sigurimin e Cilësisë në Arsimin e Lartë).
Në këtë proces, përkundër sfidave ekzistuese, përfshirë ato që lidhen me marrëdhëniet ndërmjet vendeve të rajonit, avancimi i njohjes së diplomave mbetet i domosdoshëm, pasi pa të nuk mund të ndërtohet një hapësirë funksionale akademike.
Nga financimi drejt cilësisë akademike dhe shkencore
Në diskursin bashkëkohor, vëmendja po zhvendoset nga financimi drejt cilësisë akademike dhe shkencore. Cilësia nuk matet vetëm me burime financiare, por me rezultate konkrete: publikime shkencore, projekte kërkimore, inovacion dhe ndikim në shoqëri.
Rajoni ka shënuar përparime falë fondeve evropiane, por një pjesë e konsiderueshme e kuadrove të reja vazhdojnë të kërkojnë mundësi jashtë vendit. Kjo tendencë nuk lidhet vetëm me kushtet e punës, por me mundësitë më të gjera për zhvillim profesional dhe jetësor. Në thelb, rajoni përballet me sfidën e menaxhimit të kapitalit njerëzor.
Studimet pasdoktorale dhe qendrat inovative
Një dimension tjetër i rëndësishëm është zhvillimi i studimeve pasdoktorale (postdoctoral studies/studime kërkimore pas doktoratës), të cilat përbëjnë praktikë standarde në vendet e zhvilluara dhe janë thelbësore për avancimin e kërkimit shkencor.
Po ashtu, themelimi i qendrave inovative (innovation centers/qendra për zhvillim dhe transfer të inovacionit) në universitete do të mundësonte lidhjen më të fortë ndërmjet kërkimit shkencor dhe sektorit ekonomik.
Studentët që arrijnë një mesatare të lartë (mbi 9) në studimet doktorale duhet të përkrahen në mënyrë të veçantë, përmes lirimit nga participimi dhe detyrimet financiare, si dhe përmes krijimit të mekanizmave institucionalë që u mundësojnë integrimin e tyre në institucionet e arsimit sipëror dhe në institucionet kërkimore-shkencore.
Mobiliteti akademik (lëvizshmëria akademike) dhe qarkullimi i dijes
Mobiliteti akademik duhet të shihet në kuadër të konceptit të qarkullimit të dijes (brain circulation/qarkullimi i trurit), dhe jo vetëm si ikje e trurit (brain drain). Qëllimi duhet të jetë krijimi i kushteve për kthimin dhe angazhimin e kuadrove të kualifikuara në vendet e tyre.
Në të njëjtën kohë, rajoni përballet me sfida demografike dhe sociale, si plakja e popullsisë, migrimi dhe rënia e natalitetit. Kjo e bën edhe më urgjente nevojën për politika të qëndrueshme dhe afatgjata në arsim.
Nëse këto procese nuk trajtohen me seriozitet, ekziston rreziku që në një periudhë afatmesme rajoni të përballet me mungesë të kapaciteteve njerëzore.
Arsimi sipëror dhe tregu i punës
Në kushtet e globalizimit, arsimi sipëror duhet të orientohet drejt zhvillimit të kompetencave (skills/aftësi), aftësive praktike dhe mendimit kritik.
Sot, diploma nuk garanton më një vend pune. Tregu i punës kërkon përgatitje reale dhe fleksibilitet. Për këtë arsye, është e domosdoshme një lidhje më e fortë ndërmjet universiteteve dhe sektorit ekonomik, përmes praktikave profesionale dhe përshtatjes së programeve studimore me nevojat reale të tregut.
Të nxënit gjatë gjithë jetës dhe mikrokualifikimet
Një dimension i rëndësishëm është edhe zhvillimi i të nxënit gjatë gjithë jetës (lifelong learning/të nxënit gjatë gjithë jetës) dhe përkrahja e mikrokualifikimeve (micro credentials/mikrokualifikime). Këto nuk e zëvendësojnë diplomën universitare, por e plotësojnë atë dhe mundësojnë përditësimin e vazhdueshëm të njohurive dhe aftësive.

Përfundim
Ndërkombëtarizimi i arsimit sipëror, njohja e diplomave dhe bashkëpunimi rajonal përbëjnë bazën për ndërtimin e një hapësire të integruar akademike në Ballkanin Perëndimor. Këto procese nuk janë më zgjedhje, por domosdoshmëri. Vetëm përmes një qasjeje të bazuar në cilësi reale, bashkëpunim të mirëfilltë dhe investim në kapitalin njerëzor, arsimi sipëror mund të shndërrohet në një faktor të qëndrueshëm zhvillimi për rajonin.

(Autori është pedagog në Universitetin e Tetovës dhe
nënkryetar i Këshillit Nacional për Arsimin Sipëror
dhe Veprimtarinë Shkencore në RMV)