Përkujtim për “Jerusalemin e Ballkanit” në Selanik

Kur qëndron në stacionin e vjetër të trenit në Selanik, të duket sikur koha ka mbetur në vend. Shinat e ndryshkura, sikur mbi të cilat bie dritë zbehtë pranverore, nuk dallohen. Por për historinë evropiane ato janë një plagë e hapur.

Ishte 15 marsi i vitit 1943, kur sirenat shënuan fillimin e një prej valëve më efikase dhe më mizore të deportimeve të nazizmit. Pothuajse 50.000 vetë – pasardhës të hebrenjve sefardikë që dikur kishin ikur nga Inkuizicioni spanjoll që nga fundi i shekullit të 15-të drejt Perandorisë Osmane – u ngjeshën në vagonë bagëtish, u deportuan nga atdheu i tyre grek drejt kampit të shfarosjes Auzhvic-Birkenau dhe u vranë atje.

Një larmi kulturash

Për shekuj me radhë, Selaniku ka qenë një pikë takimi kulturash. Gjatë një shëtitjeje dëgjoje një mozaik gjuhësh: greqisht, turqisht, frëngjisht dhe ladino – një formë e spanjishtes mesjetare, e pasuruar me fjalë hebraike, turke dhe greke, që flitej nga hebrenjtë sefardikë të qytetit.

Qyteti port dhe në Detin Egje njihej si “Jerusalemi i Ballkanit”. Edhe në fillim të shekullit XX – kur popullsia totale vlerësohej të ishte rreth 120.000 deri në 130.000 banorë – rreth 60.000 deri në 62.000 prej banorëve të Selanikut ishin hebrenj, që përbënte pothuajse 50 për qind të popullsisë.

Në fillim të periudhës së pushtimit nazist gjerman (1941), komuniteti hebre izraelit në Selanik numëronte rreth 52.000 deri në 56.000 persona, nga një popullsi totale prej rreth 260.000 deri në 300.000 banorë. Midis marsit dhe gushtit 1943, sipas vlerësimeve, rreth 48.000 hebrenj u deportuan nga nazistët me trena nga Selaniku, kryesisht drejt kampit të përqendrimit dhe shfarosjes Auzhvic.

Brenda pak muajsh, komuniteti hebre u zhduk pothuajse plotësisht. Jeta hebraike në qytet u shua. Vetëm rreth 2000 njerëz e mbijetuan Holokaustin, kryesisht duke u fshehur në ilegalitet. Vetëm pak prej tyre u kthyen të gjallë nga kampet e përqendrimit.

Marshim përkujtimor drejt vendit të deportimeve

Pas këtyre të dhënave historike fshihen pafund tragjedi personale. Renee Revah humbi pjesën më të madhe të paraardhësve të saj në Holokaust. Mes tyre ishin stërgjyshja e saj, Sol Venezia, dhe fëmijët e kësaj të fundit – Olga, Lina dhe Isaac – si edhe të afërm të tjerë. Çdo vit, një marshim përkujtimor që çon drejt vendit të deportimeve të dikurshme nderon viktimat.

“Në këtë shesh këtu u mblodhën edhe të afërmit e gjyshit tim, të cilët besonin se do t’i dërgonin për punë të detyruar në fabrikat e Evropës Lindore; ata hipën në trena, u ngjeshën aty dhe që nga ai moment humbi çdo gjurmë e tyre”, thotë Revah. Gjyshi i saj mbijetoi Holokaustin sepse u fsheh në Athinë. Më vonë atij iu desh të merrte vesh se pjesa më e madhe e familjes së tij ishte deportuar dhe më pas vrarë.

Rreziku i njohurive të mangëta

Edhe sot, kujtimi i deportimit të hebrenjve të Selanikut është një datë me rëndësi të madhe në kulturën e kujtesës greke. “Ky përkujtim është një çështje me rëndësi të madhe, sepse harresa është një vdekje e dytë për këto viktima. Si një e re, unë vërej se kohët e fundit ka një antisemitizëm shumë të fortë, dhe besoj se kësaj mund t’i kundërvihemi vetëm duke i zbardhur ngjarjet historike”, thotë studentja Savvina Mermigka.

Antisemitizmi është problem edhe në Greqi. Sipas Sekretariatit të Përgjithshëm për Çështjet Fetare, gjatë tetë viteve të fundit janë regjistruar pothuajse 60 incidente, duke përfshirë vendosjen e parullave antisemitike, dëmtimin e monumenteve, varrezave dhe objekteve të kultit, si edhe sulme fizike.

Pas ngjarjeve të 7 tetorit 2023, Këshilli Qendror i Komuniteteve Izraelite në Greqi (KISE) dhe Komuniteti Izraelit i Athinës vunë re gjithashtu një rritje dramatike të antisemitizmit, veçanërisht në hapësirën dixhitale dhe në rrjetet sociale.

Pak njohuri mbi historinë e jetës hebraike

Shkaqet për këtë janë komplekse. Një nga arsyet është se në programet mësimore të shkollave greke ka pak informacion rreth historisë së jetës hebraike në Greqi, rreth komuniteteve hebraike dhe kulturës së tyre, por edhe rreth Holokaustit. Megjithatë, kjo është shumë e rëndësishme, thotë studenti Filippos Mermigkas, i cili ka ardhur në marshimin përkujtimor së bashku me motrën e tij, Savvinën.

“Unë, për shembull, si i ri pas përfundimit të shkollës greke, dija shumë pak dhe vetëm gjëra sipërfaqësore rreth Holokaustit në Greqi. Përkujtimi për këta njerëz, të cilët vdiqën si martirë, është veçanërisht i rëndësishëm për të rinjtë, të cilët janë mjaft të painformuar rreth natyrës së komunitetit hebraik dhe rolit të tij në botë — sidomos sot, në një situatë politike shumë të tensionuar, ku mbizotëron dija gjysmake. Unë e konsideroj këtë një dukuri shumë të përhapur tek të rinjtë, të cilët e perceptojnë komunitetin hebraik si diçka që në të vërtetë nuk është”.

Përgjegjësia gjermane

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, si në Greqi ashtu edhe në Gjermani u hesht për një kohë të gjatë mbi krimet gjatë pushtimit nazist. Përballja me historinë dhe një qasje e vërtetë përkujtimore, apo madje pajtimi, ndodhën shumë vonë dhe me ngurrim. Ndërsa në Republikën Federale për një kohë të gjatë fokusi ishte te krimet ndaj hebrenjve ashkenazë të Evropës Qendrore, fati i hebrenjve sefardikë, sidomos në Evropën Juglindore, mbeti një njollë e verbër në kulturën e kujtesës.

Kjo ka ndryshuar gjatë viteve të fundit. Edhe fati i popullsisë hebreje gjithnjë e më tepër zuri vend në përpjekjet për zbardhjen e historisë dhe konsolidimin e kulturës së kujtesës. Muzeu i planifikuar i Holokaustit i Greqisë, i cili aktualisht po ndërtohet në Selanik, është një shembull pozitiv për këtë. Ideja lindi që rreth vitit 2013, nën kryetarin e atëhershëm të bashkisë së Selanikut, Giannis Boutaris, i cili u angazhua fuqishëm për trajtimin e historisë hebraike të qytetit.

Simbol për një kulturë të përbashkët evropiane të kujtesës

Pas pengesave të gjata burokratike dhe procedurave të miratimit, punimet e vërteta të ndërtimit filluan në fillim të vitit 2024. Aktualisht, projekti është në zhvillim të plotë dhe hapja parashikohet për vitin 2028. Presidenti gjerman Frank-Walter Steinmeier vizitoi kantjerin e ndërtimit për herë të fundit në tetor 2024 në kuadër të një vizite shtetërore. Në fjalimin e tij, ai shprehu turpin për krimet gjermane në Greqi dhe theksoi se muzeu është një detyrë në shërbim të demokracisë.

Muzeu grek i Holokaustit do të ketë në dispozicion një buxhet prej rreth 40 milionë eurosh. Gjermania deri tani kontribuon me 10 milionë euro. Muzeu i ri synon të bëhet një simbol i rëndësishëm i një kulture të përbashkët evropiane të kujtesës. Bëhet fjalë edhe për njohjen e krimeve ndaj rreth 50.000 hebrenjve të Selanikut që u deportuan, fati i të cilëve është një pjesë e pandashme e historisë gjermane dhe greke.

“Ne jemi të bashkuar në përpjekjen për të krijuar një vend ku të mund të zhvillohet kujtesa për komunitetet hebraike të Greqisë, por gjithashtu të bashkuar në përgjegjësinë që ky të bëhet një vend takimi”, thotë Monika Frank, konsullja e përgjithshme e Gjermanisë në Selanik.

Qetësia në stacionin e vjetër të Selanikut pas marshimit përkujtimor jehon si një paralajmërim. Ajo kujton se “Kurrë më” nuk duhet të jetë thjesht një jehonë e së kaluarës, por një vendim i vetëdijshëm – për të kujtuar dhe kundër urrejtjes. /DW