Kushtetuta dhe demokracisë dhe Kosova

Mr.Ali Hertica
Kushtetuta e republikës së Kosovës garanton demokracinë dhe sundimin e ligjit në vendin tonë, ose të paktën kështu supozohet përgjithësisht. Por askund në vetë dokumentin kjo nuk thuhet me kaq shumë fjalë. Megjithatë, marrëdhëniet kushtetuese të zhvilluara ofrojnë mbrojtje të mjaftueshme për thelbin e qytetarisë moderne: që vetë qytetarët kanë të drejtë fjale, megjithëse tërthorazi, në lidhje me ligjet që zbatohen për ta. Por a do të thotë kjo gjithashtu se Kushtetuta jonë po shkon drejt një të ardhmeje të pa kërcënuar dhe pa shqetësime.Megjithatë, është mirë të festohet ky rast në fund të fundit, periudha 2008 është pika fillestare e një evolucioni kushtetues që na ka sjellë një kushtetutë që njihet vërtet si themeli i demokracisë dhe sundimit të ligjit. Jo se kjo mund të lexohet diku me kaq shumë fjalë: propozimet për të futur Kushtetutën me një preambulë ose një dispozitë të përgjithshme janë refuzuar vazhdimisht deri më tani. Megjithatë, ka dispozita kushtetuese që tregojnë se Holanda është vërtet një shtet demokratik: përmes të drejtës së votës, qytetarët kanë të drejtë të flasin në ligjet që zbatohen për ta. Një projektligj paraqitet nga qeveria (ose nga Dhoma e Përfaqësuesve, megjithëse kjo ndodh sporadikisht) dhe mund të ndryshohet nga Dhoma e Përfaqësuesve sipas gjykimit të saj. Pas pranimit nga Dhoma e Përfaqësuesve, Senati vendos nëse do ta pranojë projektligjin ashtu siç është. Amendamentet nuk janë më të mundshme në këtë fazë, por herë pas here Senati detyron që ndryshimet të bëhen përmes një projektligji të ri (të ashtuquajturat novela).
Nëse Parlamenti dëshiron të ndryshojë një propozim, ai duhet të negociojë me Këshillin e Ministrave të Bashkimit Evropian, në të cilin përfaqësohen shtetet anëtare. Si rezultat, ndikimi i qytetarëve evropianë në ligjet që zbatohen për ta është shumë më pak i drejtpërdrejtë. Për më tepër, Parlamenti nuk është i autorizuar të bashkëvendosë në të gjitha fushat e legjislacionit. Parlamenti ka vetëm kontribut në lidhje me legjislacionin mbi konkurrencën dhe luftën kundër karteleve. Zbatimi gjysmë zemre i parimit demokratik në Bashkimin Evropian çon në diskutime dhe kritika – por në vend që të forcojnë rëndësinë politike të Parlamentit Evropian, kritikët shpesh kërkojnë më shumë të drejta kombëtare të vetos.
Vullneti i qytetarëve në Kosovë
Të dy sistemet e bëjnë të qartë një gjë, domethënë se pushteti legjislativ legjitimohet sepse vullneti i qytetarëve shprehet brenda tij. Filozofë të panumërt janë marrë me interpretimin e këtij parimi themelor demokratik, shpesh duke ndjekur gjurmët e filozofit francez të shekullit të tetëmbëdhjetë, një form e sundimit në të cilat interesi vetjak dhe partishmëria e turbullojnë vendimmarrjen. Ideali i tij ishte sundimi i volonté générale, vullneti i qytetarëve i drejtuar drejt së mirës së komunitetit. Por çfarë është saktësisht..vullneti,, i qytetarëve? Të mbledhur në kuvend, ata marrin vendime të mirëmenduara të shumicës, ndaj të cilave të gjithë janë të detyruar më pas. Barazia para ligjit është një karakteristikë e kësaj, si dhe një kusht. Në fund të fundit, duhet të ketë një justifikim nëse një shumicë pret që pakica t’i përmbahet asaj që shumica ka vendosur. Ky justifikim duhet të gjendet në shkëmbimin e argumenteve dhe një garanci për pakicën se nuk do të trajtohet në mënyrë të pabarabartë.Ndryshimet në teknologji dhe komunikim bënë të nevojshme ndryshime shumë më të thella. Lidhjet shoqërore bashkëkohore shtrihen përtej komuniteteve të vogla të idealizuara. Vendimet kanë pasoja midis njerëzve që nuk do të takohen kurrë dhe – ndoshta edhe më e rëndësishmja – edhe për njerëzit që ende nuk kanë lindur. Një demokraci që synon të krijojë ligje të zbatueshme, të zbatueshme dhe të qëndrueshme kërkon një kushtetutë të menduar mirë dhe në mënyrë të pashmangshme mjaft komplekse.Në të drejtën kushtetuese, institucionet dhe procedurat duhej të zhvilloheshin për të parandaluar abuzimin me pushtetin, përfshirë abuzimin me pushtetin nga shumica. Ligjet, për nga përkufizimi, nuk janë një garanci e lirisë së qytetarëve. Kur njerëzit ndiqen penalisht për sjellje që kriminalizohet vetëm në mënyrë retrospektive, ose kur ata i nënshtrohen rregullave sekrete, ligji është shkak i padrejtësisë. Ligjet nuk duhet të kërkojnë të pamundurën, por duhet të jenë realiste. Ato duhet të jenë të qëndrueshme, duke përfshirë atë që kërkojnë nga qytetarët. Dhe së fundmi: veprimet e qeverisë duhet të jenë në përputhje me këto standarde ligjore.
Mund ta përmbledhim të gjithë këtë seri kriteresh duke deklaruar se qytetarët duhet të jenë në gjendje t’i besojnë ligjit – dhe sigurisht edhe të huajve. Askush nuk mund t’i besonte legjislacionit të tiranit sepse njerëzit nuk dinin se çfarë kërkesash . Ndalimi i prapaveprueshmërisë zakonisht ruhet rreptësisht retrospektivë – shumë optimiste.. Ky nuk ishte qëllim keqdashës, por një mbikëqyrje; kur qeveria u njoftua për këtë, ajo menjëherë e tërhoqi propozimin.Ndalimi i prapaveprueshmërisë nuk është një qëllim në vetvete, por një mjet për ta bërë ligjin të besueshëm,kaq themelore sa këto – kaq të dukshme për çdo person të arsyeshëm – duhet të respektohen, edhe nëse ligji hesht për këtë çështje. Fakti që legjislacioni gjerman dhe japonez i lejonte ose madje i parashikonte këto krime nuk është një justifikim, por përkundrazi pjesë e krimeve të rënda të kryera nga udhëheqësit politikë dhe ushtarakë të asaj kohe.
Por ka më shumë: ligjet e miratuara në përputhje me kërkesat e demokracisë dhe sundimit të ligjit janë ligje të mira vetëm nëse kontribuojnë në një jetë të lirë dhe bashkëjetesë më të mirë midis njerëzve. Nëse e bëjnë këtë është një çështje politike që i nënshtrohet vlerësimit në proceset demokratike të vendimmarrjes. Shekulli i njëzet e një duket se do të bëhet një epokë e artë për sundimin demokratik të ligjit, i mbështetur nga qytetarët që vendosin brenda tij për mënyrën e tyre të jetesës,përhapja e etosit të të drejtave të njeriut (përfshirë nga organizata të tilla si Amnesty International), niveli i lartë i arsimimit të qytetarëve, disponueshmëria e njohurive sistematike të efekteve të politikave në formën e informacionit statistikor dhe të informacionit tjetër empirik, dhe liria e opinionit publik ofrojnë kushte të shkëlqyera për këtë. Lidershipi politik që merr parasysh vlerat dhe faktet mund të tregojë rrugën.Në praktikë, kjo nuk është gjithmonë kështu. Njohuritë shkencore të disponueshme kanë kaluar prej kohësh pikën ku njerëzit ende mund ta kuptojnë atë.. Diversiteti dhe kompleksiteti i marrëdhënieve që duhen rregulluar e bëjnë të domosdoshme krijimin e një strukture mjaft komplekse brenda pushtetit legjislativ. Kjo strukturë ka të bëjë si me organet që ushtrojnë autoritetin për të nxjerrë ligje (me procedurat përkatëse) ashtu edhe me fushën e zbatimit të saj. Nocioni i shekullit të nëntëmbëdhjetë se e drejta publike holandeze vepronte brenda tre sferave (kombëtare, provinciale dhe komunale) është i vjetëruar prej kohësh. Legjislacioni evropian nuk mund të lihet pas dore: lëvizja e lirë e personave, mallrave, kapitalit dhe shërbimeve është bërë rregull në të gjithë Bashkimin Evropian. Legjislacioni provincial është bërë shumë më pak i rëndësishëm, por për një numër gjithnjë e në rritje të detyrave publike, legjislacioni rajonal ose të paktën ndërkomunal është parimi udhëheqës në vend të legjislacionit kombëtar ose komunal.Për më tepër, në të gjitha këto nivele, legjislacioni i miratuar me bashkëpunimin e organit përfaqësues duhet të kufizohet në rregullat kryesore; përpunimi i delegohet organeve që janë gjithashtu të ngarkuara me zbatimin. Ligjet e republikës (“ligjet në kuptimin formal”) shpesh ia delegojnë miratimin e rregullave plotësuese më të detajuara qeverisë (këto ligje në kuptimin material quhen “urdhra administrimi”) ose ministrit përkatës. Akte të shumta legjislative evropiane, në veçanti “direktivat”, duhet të përpunohen në legjislacionin e tyre nga Kosova dhe shtetet e tjera anëtare