POPUJT QË KANË HUMBUR BUZËQESHJEN!

Shkruan: Merxhan Jakupi
Shkrimtari dhe disidenti rus, Aleksandër Solzhenjicin, shkruan se prijësit komunistë, Lenini, Stalini, Brezhnjevi dhe pasardhësit e tyre “dinozaurët e fundit”, në çdo portret apo fotografi të varur nëpër mure shfaqeshin pa buzëqeshje. Imazhi i tyre i zbehtë, i ngrirë dhe djallëzor përcillte një mesazh frikësimi. Këto tipare neurotike dhe të përveçme i transmetoheshin edhe popullit, që duhej t’i imitonte prijësit e vet.
Në veprën “Arkipelagu Gulag”, Aleksandër Solzhenjicin, shkruan: “Ata që nuk këndojnë si ne, janë armiqtë tanë”. Këto tipare shfaqeshin edhe në shtetet e kampit komunist të Europës Lindore. Humbja e buzëqeshjes ishte e pranishme edhe përgjatë katër dekadave të Shqipërisë komuniste. Ndryshe nga despoti sovjetik, Enver Hoxha në portretet e varura kishte një buzëqeshje ironike dhe artificiale. Kjo buzëqeshje e rreme e bënte atë partizan fetishist dhe dehumanizues. Enver Hoxha ishte një narcis dhe paranojak.
Humbja e buzëqeshjes ishte e dukshme edhe në ish-Jugosllavinë e Titos. Në vitet e 80-ta, revista prestigjioze “NIN”, botoi artikullin “Populli që ka humbur buzëqeshjen”. Autori shkruante se portretet e liderëve komunistë, përmes imazhit të tyre të ngrirë, ndikonin që edhe populli të humbiste buzëqeshjen.
Pas shembjes së Murit të Berlinit dhe shkatërrimit të komunizmit, një ndër popujt që e ka humbur më shumë buzëqeshjen dhe është më i trullosur nga indoktrinimi është populli i Koresë së Veriut. I gjithë populli, nga punëtorët dhe fshatarët deri te elita politike, kanë humbur buzëqeshjen duke imituar prijësin e tyre, Kim Jong-un. Para inaugurimit të një statuje të liderit, u vu re se turma shfaqte “simptoma buzëqeshjeje”. Agjentët e sigurimit i burgosën vetëm pse kishin buzëqeshur.
Ndërkohë, buzëqeshja në Perëndim është kulturë, emancipim dhe respekt.
Divergjencat kulturore dhe kontrastet mes qytetërimit perëndimor dhe atij ballkanik i kam përjetuar për herë të parë kur shkela në Zvicër. Më kujtohet dita e parë, 5 prilli i vitit 1980. Në firmën ku fillova punë, një zonjë elegante më përshëndeti me buzëqeshje dhe më thirri “zotëri Jakupi”. U habita se si një zonjë në moshë më drejtohej me kaq respekt. Ishte hera e parë që ndjeja se vlerësohesha si qenie njerëzore. Termi “zotëri” për mua ishte i panjohur, sepse unë isha mësuar me fjalën “shok”.
Mbetej paradoksale dhe absurde, kur takonim një zonjë të moshuar dhe i drejtoheshim me “shoqe X”, ose një të moshuari me “shoku X”. Në Zvicër pashë një ritual tjetër: në rrugë, sapo ngrije kokën, kalimtarët të përshëndesnin me buzëqeshje. Në hyrje e në dalje, gjithmonë buzëqeshje: “Mirëdita, zotëri”, “Mirupafshim, zonjë”.
Dekada me radhë, duke udhëtuar me makinë për pushime në vendlindje, vëreja gjithmonë kontrastin midis kulturës perëndimore dhe asaj ballkanike. Në doganat e Zvicrës, Gjermanisë dhe Austrisë, doganierët e natës ishin të rregullt, me uniforma të hekurosura, të sjellshëm dhe me buzëqeshje: “Faleminderit, udhë të mbarë, zotëri”.
Por, sapo hyje në kufirin jugosllav të asaj kohe, në ish-Republikën e Sllovenisë, kontrasti ishte i menjëhershëm. Doganieri i përgjumur, i çrregullt, me uniformë të pahekurosur, i parruar, i lodhur dhe pa buzëqeshje. Sjellja arrogante ishte e zakonshme. Pas kontrollit, shpesh duhej t’i fusje 20 marka gjermane brenda pasaportës që të të linte të kaloje. Pa të parë në sy, pa buzëqeshje, thoshte vetëm “Ik”.
Duke udhëtuar drejt jugut, vëreja edhe më shumë njerëz pa buzëqeshje, të zbehtë, të pakënaqur e të palumtur.
Edhe në Ballkanin postkomunist, pas tre dekadash demokraci, megjithëse njeriu u çlirua nga prangat e diktaturës, nuk iu kthye buzëqeshja. Popujt e Ballkanit Perëndimor vazhdojnë në labirintin e epokës komuniste: vuajtje shpirtërore, humbje shpresash, zhgënjime dhe frustrime. Me ardhjen e demokracisë, u prit që do të jetonin me standarde dhe begati si popujt perëndimorë, dhe kështu do t’u kthehej buzëqeshja.
Edhe ne, mërgimtarët, të etshëm, të vuajtur, të përmalluar dhe të shkëputur nga toka e gjakut dhe fisi, e ndjejmë këtë plagë. Me dhimbje shohim bashkatdhetarë të varfër, me halle dhe peripeci pa fund. Kur vijmë në pushime dhe takojmë shokët, miqtë dhe moshatarët, paradoksi është i njëjtë. Ata na thonë se ne patëm fatin të iknim nga “ky vend i mallkuar”, nddërsa ne mërgimtarët, të shkëputur, të vetmuar dhe larg vendlindjes, u themi atyre se edhe ne ishim fatkëqinj, larg tokës, familjes dhe gjakut. Në fund kthehemi të vetmuar, pa fëmijët dhe pa nipërit. Në fund kthehemi vetëm me arkivol, te toka që na lindi.